66 Variantla Təklif Edilən İş Modeli

66 Variantlı İş Modeli – Seç, Bəyən, Al modeli müştəriyə geniş seçim imkanı yaradan, sadə və rahat yanaşmadır. Bu modeldə istifadəçi ehtiyacına uyğun variantı seçir, bəyəndiyi məhsulu dəyərləndirir və qərarını rahat şəkildə verir. Məqsəd həm vaxt itkisini azaltmaq, həm də alış prosesini daha çevik və anlaşılan etməkdir. Seçim azadlığı və rahatlıq bu iş modelinin əsas üstünlükləridir.

66 Variantlı İş Modeli – Seç, Bəyən, Al nədir?

66 variantlı iş modeli “seç, bəyən, al” prinsipi ilə işləyən və əsasən geyim, butik və pərakəndə satış sahəsində tətbiq olunan praktik satış modelidir. Bu modeldə satıcı və ya mağaza sahibi böyük maliyyə riskinə girmədən əvvəlcədən müəyyən sayda, adətən 66 fərqli məhsul variantını seçir, onları müştərilərə təqdim edir və yalnız satılan məhsullar üçün ödəniş edir. Bu yanaşma yeni biznesə başlayanlar və fəaliyyətini böyütmək istəyən sahibkarlar üçün daha təhlükəsiz və çevik hesab olunur.

66 Variantlı İş Modeli necə işləyir?

Bu modelin işləmə prinsipi olduqca sadədir. Satıcı təchizatçıdan və ya istehsalçıdan 66 məhsul variantını seçim əsasında götürür. Məhsullar mağazada, sosial şəbəkələrdə və ya onlayn platformalarda nümayiş etdirilir. Müştəri məhsulu seçir, bəyənir və alır. Satış baş verdikdən sonra yalnız satılan məhsullar üçün ödəniş edilir, satılmayan variantlar isə geri qaytarıla və ya dəyişdirilə bilər. Bu sistem butiklərdə, Instagram mağazalarında, kiçik ticarət nöqtələrində və yeni açılan satış bizneslərində geniş istifadə olunur.

Seç, Bəyən, Al modelinin əsas üstünlükləri nələrdir?

66 variantlı iş modeli sahibkara bir neçə mühüm üstünlük qazandırır. Ən əsas üstünlük riskin minimuma endirilməsidir. Böyük həcmdə məhsul alıb satılmamaq qorxusu bu modeldə demək olar ki, yoxdur. Digər tərəfdən, sahibkar real satış nəticələrinə əsaslanaraq müştəri zövqünü daha dəqiq analiz edə bilir. Hansı variantların daha çox satıldığını görərək növbəti seçimlərini daha düzgün planlaşdırır. İlkin kapital ehtiyacının az olması da bu modeli daha cəlbedici edir.

66 Variantlı İş Modeli kimlər üçün uyğundur?

Bu iş modeli əsasən yeni biznesə başlayanlar, az büdcə ilə ticarət qurmaq istəyənlər, onlayn satışla məşğul olanlar və bazar riskini azaltmaq istəyən mağaza sahibləri üçün uyğundur. Xüsusilə seç, bəyən, al sistemi sosial media üzərindən aparılan satışlarda effektiv nəticə verir, çünki məhsullar real maraq və tələbat əsasında satılır.

Bu modeldə nələrə diqqət etmək lazımdır?

66 variantlı iş modelində uğur qazanmaq üçün məhsul seçimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Seçilən məhsullar keyfiyyətli, trendə uyğun və müştəri ehtiyacına cavab verən olmalıdır. Eyni zamanda təchizatçı ilə əməkdaşlıq şərtləri əvvəlcədən dəqiq razılaşdırılmalıdır. Geri qaytarma, dəyişdirmə və ödəniş qaydaları aydın olmalıdır. Məhsulların təqdimatı da satış prosesinə birbaşa təsir edir. Şəkillər, videolar və qısa təsvirlər nə qədər cəlbedici olsa, seçim prosesi bir o qədər sürətli gedir.

66 Variantlı İş Modeli gəlirli ola bilərmi?

Düzgün idarə edildikdə, 66 variantlı iş modeli kifayət qədər gəlirli ola bilər. Bu sistemdə itki riski az olur və satışdan əldə edilən gəlir daha stabil şəkildə formalaşır. Müştəri davranışını mütəmadi analiz etmək və məhsul çeşidini yeniləmək gəlirin artmasına birbaşa təsir göstərir.

1. .99 Dollar Shops (Azərbaycanda “Nə alsan 1 manat” modeli)

.99 Dollar Shops modeli – əsasən çox ucuz, gündəlik və xırda məhsulların satışı üzərində qurulmuş pərakəndə satış biznesidir. 

Belə mağazalar xərcləri minimumda saxlamaq üçün adətən:

• az sayda işçi ilə çalışır
• kiçik sahəli dükanlara üstünlük verir
• uzun raf ömrü olan, markasız və kiçik ölçülü məhsullar satır

Nə alsan 1 manat modeli əsasən çox ucuz, gündəlik və xırda məhsulların satışı üzərində qurulan pərakəndə satış modelidir. Azərbaycanda bu tip mağazalar uzun illər “1 manatlıq” adı ilə tanınırdı. 

Bu tip mağazaları təsəvvür etdikdə demək olar ki, hər şey tapılır: plastik məmulatlar, ev üçün xırda əşyalar, oyuncaqlar, bəzək məhsulları, mətbəx üçün sadə alətlər və gündəlik istifadə üçün lazım olan müxtəlif mallar. Qiymətlərin 1 manat ətrafında olması alıcıda “bu məhsul üçün artıq pul ödəməyə dəyərmi?” sualını arxa plana keçirir və impulsiv alışları artırır.

Azərbaycanda klassik nə alsan 1 manat mağazalarında əsasən sadə, markasız və çox vaxt plastik məhsullar üstünlük təşkil edir. Bu, modelin mahiyyətindən irəli gəlir. Amma xarici bazarlarda, məsələn İngiltərədəki Poundland tipli mağazalarda bu model daha geniş formada tətbiq olunur: təkcə xırda əşyalar yox, eyni zamanda qida, içki və gündəlik istifadə üçün faydalı məhsullar da satılır. Yəni model oxşardır, amma icra səviyyəsi bazardan bazara dəyişir.

Nə alsan 1 manat modeli inflyasiyanın nisbətən sabit olduğu dövrlərdə daha effektiv işləyir. Çünki alıcılar kiçik ölçülü və ucuz məhsulların böyük paketli, bahalı alternativlərlə eyni işi gördüyünə inanır. Məntiq çox sadədir: eyni ehtiyacı qarşılayırsa, daha çox pul xərcləməyə nə ehtiyac var?

Bu tip mağazalar xərcləri aşağı saxlamaq üçün adətən az sayda işçi ilə fəaliyyət göstərir, kiçik sahəli obyektlərə üstünlük verir və uzun raf ömrü olan, tez xarab olmayan məhsullar satır. Əksər hallarda belə mağazalar yaşayış massivlərində və aşağı gəlirli ərazilərdə yerləşir ki, bu da yerli əhali üçün əlçatan alış imkanı yaradır.

Son illərdə isə Azərbaycanda artan inflyasiya bu modelin klassik formasını xeyli zəiflədib. Qiymətlər sürətlə yüksəldikcə “nə alsan 1 manat” anlayışı öz əvvəlki cazibəsini itirir. Bu gün bəzi yerlərdə eyni konsepsiya adı altında satılan məhsulların real dəyəri artıq 1 manatı xeyli üstələyir. Nəticədə alıcı mağazadan çıxarkən sadə məhsullara xeyli məbləğ xərclədiyini görüb təəccüblənə bilir. Bu da göstərir ki, modelin uğuru birbaşa iqtisadi sabitliklə bağlıdır.

2. Accreditation (Akreditasiya) İş Modeli

Akreditasiya iş modeli etibarlılığın, səlahiyyətin və peşəkar keyfiyyətin rəsmi şəkildə təsdiqlənməsi üzərində qurulmuş biznes modelidir. Bu sistem şəxslərin, şirkətlərin və ya qurumların müəyyən standartlara uyğun fəaliyyət göstərdiyini sübut edir və onlara etibar qazandırır.

Akreditasiya modeli əsasən belə işləyir: müəssisə və ya şəxs müəyyən etik, peşəkar və keyfiyyət standartlarına cavab verdiyini sənədlərlə sübut edir və bunun qarşılığında rəsmi sertifikat alır. Bu isə bazarda etibar, reputasiya və rəqabət üstünlüyü yaradır.

Akreditasiya müxtəlif sahələri əhatə edə bilər. Ən çox rast gəlinən növlər bunlardır:

• Təhsil akreditasiyası – kurslar, akademiyalar və təlim mərkəzləri üçün
• E-mail göndəriş akreditasiyası – e-poçt sistemlərində etibarlılıq və spam riskinin azaldılması üçün
• Şəxsi kouçluq və mentorluq akreditasiyası
• Peşəkar sertifikatlar – fərdi mütəxəssislər üçün
• Keyfiyyət idarəetmə sistemləri – müəssisələrin daxili proseslərini standartlaşdırmaq üçün

Bu iş modelinin əsas məqsədi bazarda “mən bu sahədə yetkin və etibarlıyam” mesajını verməkdir.

Akreditasiya iş modeli necə gəlir əldə edir?

Akreditasiya ilə məşğul olan qurumlar əsas gəliri sertifikatlaşdırma xidmətlərindən qazanırlar. Adətən bu proses iki mərhələdən ibarət olur:

1. İlkin sertifikat üçün ödəniş
2. Sertifikatın qüvvədə qalması üçün illik yenilənmə və nəzarət haqqı

Bu yolla akreditasiya verən təşkilat həm davamlı gəlir əldə edir, həm də sertifikat alan tərəfin standartlara uyğun fəaliyyətini nəzarətdə saxlayır.

3. Ad-Free Subscription (Reklamsız Abonəlik) İş Modeli

Bu iş modelini izah etmək üçün cəmi iki ad demək kifayətdir: Spotify Premium və YouTube Premium. Adları eşidən kimi hər kəs mövzunun nədən ibarət olduğunu anlayır.

Əgər aylıq ödəniş etməsəniz, sevdiyiniz musiqinin ortasında və ya maraqla izlədiyiniz videonun ən həyəcanlı yerində reklamlarla qarşılaşırsınız. Bu da istifadəçi üçün ciddi narahatlıq yaradır. Məhz reklamsız abonəlik modeli bu problemi “pul qarşılığında rahatlıq” prinsipi ilə həll edir.

Bu modeldə istifadəçiyə açıq mesaj verilir:
👉 “Reklamlı, pulsuz istifadə et, ya da ödəniş et – tam rahatlıq qazan.”

İstifadəçilərin böyük hissəsi zamanla reklamlardan bezir və platformadan fasiləsiz istifadə etmək üçün aylıq və ya illik abunəliyə keçməyə qərar verir.

Reklamsız Abonəlik Modeli Necə İşləyir?

Bu sistem adətən freemium yanaşma üzərində qurulur. Yəni:

• pulsuz versiya → reklamlı və məhdud imkanlarla
• ödənişli versiya → reklamsız və əlavə üstünlüklərlə

İstifadəçi bir müddət platformanı pulsuz sınaqdan keçirir. Daha sonra reklamların verdiyi narahatlıq və əlavə funksiyalara ehtiyac onu ödənişli paketi seçməyə vadar edir.

Bu model xüsusilə kontent əsaslı platformalarda daha uğurludur. Çünki insanlar diqqətinin bölünməsini sevmir və keyfiyyətli məzmunu fasiləsiz istehlak etmək istəyir.

Reklamsız Abonəlik Modeli Necə Pul Qazanır?

Əsas gəlir mənbəyi aylıq və illik abunə haqlarıdır. Minlərlə, hətta milyonlarla istifadəçinin davamlı ödəmələri bu modeli son dərəcə stabil gəlir mexanizminə çevirir.

Bu model sosial media platformaları arasında daha çox:

• kontent istehsalına fokuslanan (YouTube, LinkedIn)
• passiv izləmə və dinləmə üzərində qurulan

platformalarda populyardır. Məsələn, LinkedIn Premium da bəzi kritik funksiyaları yalnız ödənişli istifadəçilər üçün açaraq bu modeli effektiv şəkildə tətbiq edir.

4. Add-On (Əlavə / Eklenti) İş Modeli

Add-On iş modeli əsas məhsul və ya xidmətin üzərinə əlavə xüsusiyyətlər satmaq prinsipinə əsaslanır. Yəni istifadəçi bazanı alır, amma daha yaxşı təcrübə üçün əlavə ödəniş edir.

Bu modeldə istifadəçi ilkin məhsulu münasib qiymətə əldə edir. Daha sonra isə:

• əlavə funksiyalar
• rahatlıq yaradan xidmətlər
• fərdiləşdirmə imkanları

üçün ayrıca pul ödəyir.

Add-On İş Modeli Necə İşləyir?

Bu model ən çox uzunmüddətli istifadə edilən məhsullarda uğurlu olur. Çünki istifadəçi məhsula alışdıqca, ondan daha çox fayda əldə etmək istəyir.

Məsələn:

• mobil oyunlar → əlavə can, bonus, xüsusi dizaynlar
• aviaşirkətlər → baqaj, oturacaq seçimi, prioritet minmə
• proqram təminatı → əlavə modul və funksiyalar

İstifadəçi əsas xidmətdən məmnun qaldıqca, əlavə imkanlara pul xərcləmək ona daha məntiqli görünür.

Add-On İş Modeli Necə Gəlir Gətirir?

Şirkətlər əlavə xidmət və məhsulların satışı hesabına qazanc əldə edir. Bu əlavələr adətən:

• yüksək marjalı
• istehsal xərci az
• istifadəçiyə real fayda verən

elementlər olur. Ən gözəl tərəfi isə budur ki, əlavə xidmətlərin qiyməti əsas məhsulla müqayisədə kiçik görünsə də, kütləvi satışda böyük gəlir yaradır.

Bu səbəbdən add-on modeli:

• oyun sektorunda
• aviasiyada
• fast-food şəbəkələrində
• SaaS və mobil tətbiqlərdə

çox geniş yayılıb.

5. Advertising (Reklam Yayınlama) İş Modeli

Yəqin hamının başına gəlib 🙂 Sosial şəbəkədə gəzərkən bir reklama səhvən toxunursan və hekayə oradan başlayır. Bir dəfə baxdığın məhsul – məsələn, cüzdan – elə bil həyatının mərkəzinə çevrilir. Instagram, Google, Facebook… haranı açırsan, qarşıma çıxan yenə cüzdandır. Halbuki nə ehtiyac var, nə də almaq fikri. Cüzdanın var, özü də ideal vəziyyətdə 😄

Məhz reklam yayımı iş modeli belə işləyir. İstifadəçinin marağı bir dəfə tutulduqdan sonra alqoritmlər səni buraxmır. Böyük şirkətlər də bu mexanizmi elə ustalıqla qurublar ki, nəticədə milyardlarla dollar gəlir əldə edirlər.

Reklam Yayımı İş Modeli Necə İşləyir?

Reklamçılıq iş modeli istehlakçının diqqətini müəyyən bir məhsula və ya xidmətə yönəltməklə gəlir əldə etməyə əsaslanır. Bu reklamlar müxtəlif kanallar vasitəsilə yayımlanır:

• televiziya və radio
• veb saytlar
• mobil tətbiqlər
• sosial media platformaları

Bu modelin əsas mərhələsi auditoriya toplamaqdır. Yəni əvvəlcə insanlar üçün maraqlı kontent yaradılır, istifadəçilərlə əlaqə qurulur və müəyyən bir kütlə formalaşdırılır. Daha sonra həmin auditoriyaya çıxış imkanı reklam verənlərə satılır.

Bu yanaşma həm böyük, həm də kiçik bizneslər üçün işləkdir. Məsələn:

• qlobal texnologiya nəhəngləri
• xəbər saytları
• bloqlar
• sosial media kontent istehsalçıları

hamısı reklam modeli üzərindən qazanc əldə edə bilir.

Reklam Yayımı İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Reklamçılıq müxtəlif gəlir mexanizmləri üzərində qurula bilər. Ən çox istifadə edilən modellər bunlardır:

• Klik başına ödəniş (CPC) – istifadəçi reklama kliklədikdə ödəniş edilir
• Görüntüləmə başına ödəniş (CPM) – reklamın müəyyən sayda göstərilməsinə görə ödəniş alınır
• Satışa əsaslanan komissiya – reklam vasitəsilə satılan məhsula görə faiz qazanılır
• Abunə və ya paket əsaslı reklam – xüsusilə TV və radio reklamlarında geniş yayılıb

Rəqəmsal platformalarda bu sistemlər çox dəqiq ölçülür və reklam verənlər üçün daha effektiv nəticələr təqdim edir.

Reklam İş Modelindən Uğurla İstifadə Edən Şirkətlər

Bu iş modelini ən effektiv şəkildə tətbiq edən şirkətlər arasında aşağıdakılar xüsusi yer tutur:

• Google – axtarış və display reklamları
• Facebook – sosial şəbəkə və hədəflənmiş reklamlar
• Amazon – məhsul əsaslı reklam və sponsorlu siyahılar

Bu şirkətlərin əsas gücü istifadəçi davranışlarını analiz etmək və reklamları mümkün qədər dəqiq auditoriyaya göstərməkdir.

Reklam İş Modelinin Gücü Nədədir?

Reklam yayımı modeli brendlərə:

• düzgün müştəriyə çatmaq
• satışları artırmaq
• marka tanınırlığını yüksəltmək

imkanı verir. İstifadəçi üçün bəzən yorucu olsa da, bizneslər üçün bu model ən gəlirli və miqyaslana bilən sistemlərdən biridir.

6. Adware (Reklam Yazılımı) İş Modeli

Adware, yəni reklam dəstəkli proqram təminatı modeli, istifadəçiyə proqramı pulsuz və ya daha ucuz qiymətə təqdim edir, bunun əvəzində isə istifadə zamanı ona müxtəlif reklamlar göstərir. İstifadəçi ödəniş etmir, amma diqqəti və ekranı reklamlarla “ödəyir”.

Bu tip proqramlar adətən:

• pulsuz mobil tətbiqlər
• masaüstü proqramlar
• brauzer əlavələri

şəklində qarşımıza çıxır. İstifadəçi proqramı quraşdırır və fonunda reklamların göstərilməsini avtomatik qəbul etmiş olur.

Adware İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Bu modeldə gəlir istifadəçiyə göstərilən reklamlardan əldə olunur. Reklam verənlər proqram istehsalçısına ödəniş edir, proqram istehsalçısı isə həmin reklamları istifadəçilərə göstərir.

Reklam formaları çox müxtəlif ola bilər:

• banner reklamlar
• pop-up pəncərələr
• proqramın içində çıxan video reklamlar
• quraşdırma zamanı göstərilən təkliflər

İstifadəçi sayı nə qədər çoxdursa, reklamdan gələn qazanc da bir o qədər artır. Bu səbəbdən adware modeli daha çox kütləvi istifadə olunan pulsuz proqramlarda yayğındır.

7. Affiliate Marketing (Ortaq Pazarlama) İş Modeli

Affiliate marketing – onlayn dünyada ən məşhur və risksiz biznes modellərindən biridir. Bu modeldə sən başqasının məhsulunu və ya xidmətini tanıdırsan, satış baş verərsə komissiya qazanırsan.

Burada məhsul sənin deyil, stok saxlamaq və ya müştəri xidməti ilə məşğul olmaq məcburiyyətin yoxdur. Sənin əsas rolun trafik və etibar yaratmaqdır.

Affiliate Modeli Necə İşləyir?

Bu sistemdə adətən üç əsas tərəf olur:

• Satıcı – məhsulu və ya xidməti təqdim edən tərəf
• Yayınçı (affiliate) – məhsulu tanıdan sayt, bloq və ya platforma
• Affiliate şəbəkəsi – izləmə və ödəniş sistemini təmin edən texnologiya

İstifadəçi affiliate linkə klik etdikdə, sistem bu keçidi xüsusi etiketlə izləyir. Satış baş verərsə, kimin vasitəsilə gəldiyi dəqiq müəyyən olunur.

Məsələn, fotoqrafiya mövzusunda nüfuzlu bir sayt olan PhotoFocus, obyektiv istehsalçısı Tamron ilə ortaq əməkdaşlıq edə bilər. Sayt həm detallı məzmun hazırlayır, həm də oxucular üçün endirim kuponu təqdim edir. Satış olduqda isə komissiya qazanır.

Affiliate Marketing Necə Gəlir Gətirir?

Bu modeldə gəlir adətən:

• satışdan faiz
• bəzən klik və ya qeydiyyat başına ödəniş

üzərindən formalaşır. Komissiya kiçik görünə bilər, amma yüksək trafik və doğru auditoriya ilə davamlı passiv gəlirmənbəyinə çevrilir.

8. Agency (Agentlik) İş Modeli

Acentəlik iş modeli bir şəxs və ya şirkətin, başqa bir tərəf adından danışıqlar aparmaq və müqavilələr bağlamaq səlahiyyətinə malik olması üzərində qurulub. Yəni acentə vasitəçi rolunu oynayır və tərəfləri bir araya gətirir.

Bu model bir çox sahədə geniş istifadə olunur:

• musiqi və əyləncə sektoru (artist agentlikləri)
• işə qəbul və HR sahəsi
• daşınmaz əmlak
• maliyyə və investisiya vasitəçiliyi

Acentəlik İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Acentələr əsas gəliri bağlanan müqavilələrdən faiz alaraq əldə edir. Müqavilənin həcmi nə qədər böyükdürsə, acentənin qazancı da bir o qədər artır.

Bu modeldə əsas dəyər:

• əlaqələr
• bazar bilgisi
• düzgün tərəfləri bir araya gətirmək bacarığı

üzərində qurulur. Yəni acentə satış etmir, imkan yaradır və bu imkana görə payını alır.

9. Aggregators (Toplayıcılar) İş Modeli

Bu iş modelini təsəvvür etmək üçün bir səhnə kifayətdir 🙂
“Salam Zara, salam Converse. Siz məhsulunuzu öz saytınızda da sata bilərsiniz. Amma mənim platformamda bir araya gəlirsiniz və burada qaydalar mənimdir.”

Toplayıcı iş modeli məhz bu məntiq üzərində qurulub. Brendlər tək-tək öz mağazalarında satış edir, amma toplayıcı platforma onları bir dam altında birləşdirərək daha böyük auditoriya təqdim edir. Bunun qarşılığında isə müəyyən üstünlüklər, endirimlər və komissiya tələb edir.

Səbəb çox sadədir:
👉 “Mənim müştərim çoxdur. Sizin 10–20 qatınız qədər.”

İstifadəçi ana səhifədə məhsulu görəndə, çox vaxt brendin öz saytını axtarmır – birbaşa platforma üzərindən alış edir.

Toplayıcı İş Modeli Necə İşləyir?

Bu modeldə əsas proses belə qurulur:

• Toplayıcı müxtəlif məhsul və ya xidmət təklif edənləri ziyarət edir
• Onlara daha çox müştəri vəd edir
• Tərəflər əməkdaşlığa başlayır
• Toplayıcı öz markasını gücləndirir və intensiv marketinq aparır
• Müştərilər alışını platforma üzərindən edir
• Satıcı satış əldə edir
• Toplayıcı isə komissiyasını götürür

Bu sistem həm fiziki məhsullar, həm də rəqəmsal xidmətlər üçün işləyir.

Toplayıcılar Necə Pul Qazanır?

Toplayıcı platformaların əsas gəlir mənbələri bunlardır:

• reklam gəlirləri (xüsusilə xəbər və məzmun toplayıcılarında)
• satışdan komissiya (məhsul və xidmət toplayıcılarında)

Məsələn, Trendyol kimi platformalar məhsul satışından pay alaraq bu modeli uğurla tətbiq edir.

10. AYCE – All You Can Eat (Yiyə Bildiyin Qədər Ye)

Bu modelin adı özü hər şeyi deyir 😄
Sabit bir qiymət ödəyirsən və istədiyin qədər yeyirsən.

Bu model ilk dəfə məktəblərdə, universitetlərdə, otellərdə və kazinolarda bufet sistemi ilə məşhurlaşıb. Daha sonra pizzacılar, Asiya mətbəxi restoranları, Braziliya barbeküləri və hətta sushi restoranlarında geniş yayılıb.

Məntiq sadədir:
👉 “Nə qədər yeyə bilsən, ye.”

Amma reallıqda insanların böyük əksəriyyəti düşündüyü qədər yeyə bilmir. Burada da biznesin qazancı ortaya çıxır.

All You Can Eat İş Modeli Necə İşləyir?

Müştəri:

• tək seanslıq və ya
• aylıq / dövri

sabit ödəniş edir və xidmət və ya məhsuldan limitsiz istifadə hüququ qazanır.

Bu model zamanla fiziki məkandan çıxaraq rəqəmsal dünyaya da keçib. Məsələn, Netflix ilk illərində DVD-lərlə bu məntiqi tətbiq edirdi. Statistikaya əsasən, istifadəçilərin əksəriyyəti sistemin maksimum imkanlarından istifadə etmədiyi üçün model maliyyə baxımından dayanıqlı idi.

All You Can Eat Modeli Necə Gəlir Gətirir?

Buradakı əsas prinsip orta istehlak hesablamasıdır.
Əgər orta müştəri 500 qram yeyirsə, qiymət 1 kiloqram xərci üzərindən qurulur.

Yəni:

• çox yeyənlər azdır
• əksəriyyət isə limiti doldurmur

Bu fərq biznesin qazancını formalaşdırır.

11. All Inclusive (Hər Şey Daxil) İş Modeli

“All Inclusive” – xüsusilə turizm sektorunda tanınan və ən çox müzakirə olunan iş modellərindən biridir. Otel və istirahət komplekslərində geniş tətbiq olunur.

Bu modeldə müştəri bir dəfə ödəniş edir və:

• yemək
• içkilər
• əyləncə
• bir çox əlavə xidmətlər

hamısı həmin qiymətə daxil olur.

Hər Şey Daxil Modeli Necə İşləyir?

Otel və ya kurort, bütün xidmətləri bir paket halında təqdim edir. Müştəri əlavə xərclər barədə düşünmədən tətilini keçirir. Bu, xüsusilə ailələr və xarici turistlər üçün rahatlıq yaradır.

Modelin əsas cazibəsi də budur:
👉 “Öncədən ödə, sonra düşünmə.”

All Inclusive Modeli Necə Pul Qazanır?

Bu modelin riyaziyyatı All You Can Eat sistemi ilə eynidir. Otellər:

• qonaqların orta istehlakını hesablayır
• xərclərin üzərinə marja əlavə edir

Nəticədə çox istifadə edən azlıq olur, əksəriyyət isə paketdən tam istifadə etmir. Bu balans otellərə stabil gəlir təmin edir.

12. All-Pay Auction (All-Pay Müzayidə) İş Modeli

All-Pay Auction – klassik hərraclardan fərqli, bir qədər “sərt” görünən, amma çox effektiv işləyən iş modelidir. Bu modeldə yalnız qalib deyil, bütün iştirakçılar ödəniş edir. Yəni mükafatı bir nəfər qazanır, amma təklif verən hər kəs cibindən pul çıxarır.

Ən maraqlı tərəfi isə budur ki, əksər hallarda təkliflər gizli şəkildə verilir. Heç kim digərinin nə qədər təklif etdiyini bilmir. Bu da insanları “ya uduzsam?” qorxusu ilə daha yüksək məbləğ yazmağa vadar edir.

Əslində bu model bizə düşündüyümüzdən daha yaxındır. Lotereyalar və çekilişlər tam olaraq All-Pay Auction məntiqi ilə işləyir. Hamı bilet alır, hamı pul ödəyir, amma qalib adətən bir nəfər olur.

All-Pay Müzayidə Modeli Necə İşləyir?

Proses çox sadə mexanizm üzərində qurulub:

• İştirakçılar gizli şəkildə təklif verir
• Təklif verənlərin hamısı ödəniş edir
• Ən yüksək təklifi verən mükafatı qazanır
• Digərləri isə ödədikləri məbləği geri almır

Bu səbəbdən insanlar qazanmaq ehtimalını artırmaq üçün:

• daha yüksək təklif verir
• və ya bir neçə dəfə iştirak edir

Məsələn, bir nəfərin qazanmaq şansını artırmaq üçün birdən çox lotereya bileti alması bu modelin klassik nümunəsidir.

All-Pay Auction İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Bu modelin gücü ondadır ki, yalnız qalibdən yox, hər kəsdən gəlir toplanır. Təkliflər gizli olduğu üçün iştirakçılar çox vaxt:

• real dəyərdən artıq təklif verir
• “təhlükəsiz oynamaq” üçün riski artırır

Nəticədə təşkilatçı üçün yüksək və stabil gəlir formalaşır. Qısası, az qalib + çox ödəyən = güclü biznes modeli.

13. Alliance Model (İttifaq İş Modeli)

İttifaq iş modelinə ən real və güclü nümunələrdən biri pandemiya dövründə yaşandı. BioNTech öz elmi-texnoloji biliklərini, Pfizer isə istehsal və qlobal logistika gücünü ortaya qoydu. Nəticədə ittifaq quruldu və Covid peyvəndi dünyaya rekord sürətlə çatdırıldı.

Bu, klassik Alliance (ittifaq) iş modelinin textbook səviyyəsində nümunəsidir.

Alliance İş Modeli Necə İşləyir?

İttifaq modeli iki və ya daha çox şirkətin:

• kapital
• texnologiya
• insan resursu
• istehsal gücü
• intellektual mülkiyyət

kimi resurslarını ortaq məqsəd üçün birləşdirməsinə əsaslanır.

Məqsəd təkbaşına çətin və ya riskli olan işi:
👉 daha sürətli, daha ucuz və daha effektiv
şəkildə həyata keçirməkdir.

Bu model şirkətlərə aşağıdakı üstünlükləri verir:

• miqyas iqtisadiyyatı
• risklərin paylaşılması
• bazara daha sürətli çıxış
• texniki və peşəkar sinerji

Alliance Modelinin Tətbiq Edildiyi Sahələr

Bu iş modeli xüsusilə aşağıdakı sahələrdə geniş yayılıb:

• kənd təsərrüfatı və aqro-sənaye
• elektronika istehsalı
• avtomobil sənayesi
• farmasevtika
• aviasiya və ağır sənaye

Bu sahələrdə təkbaşına hər şeyi etmək əvəzinə güclü tərəfləri birləşdirmək daha ağıllı strategiya sayılır.

Alliance İş Modeli Necə Gəlir Gətirir?

İttifaq modellərində gəlir müxtəlif formalarda formalaşa bilər:

• lisenziya haqları
• komissiya əsaslı gəlirlər
• birgə satışdan pay
• abunə və servis modelləri
• texnologiya transferi

Əsas məntiq budur:
📌 1 + 1 = 3

Yəni tərəflər tək-tək qazandıqlarından daha çoxunu birlikdə qazana bilirlər.

14. Assembler (Montajçı) İş Modeli

Montajçı iş modeli hazır hissələrin müəyyən ardıcıllıqla birləşdirilərək son məhsula çevrilməsi prinsipi üzərində qurulub. Bu sistemdə məhsul bir stansiyadan digərinə ötürülür və hər mərhələdə üzərinə yeni bir detal əlavə olunur. Proses tamamlandıqda isə bazara çıxarıla bilən hazır məhsul əldə edilir.

Müasir montaj xəttinin əsası 1913-cü ildə Henry Ford tərəfindən Highland Park Ford zavodunda Ford Model T istehsalı zamanı qoyulub. Bu yanaşma istehsalı həm sürətləndirdi, həm də məhsulun maya dəyərini ciddi şəkildə azaltdı. Sonradan bu model demək olar ki, bütün sənaye sahələrinə yayıldı və texnologiya ilə birlikdə daha da inkişaf etdi.

Bu gün montaj xətləri artıq təkcə insan əməyinə əsaslanmır. İnsanlar və robotlar birlikdə çalışaraq mürəkkəb məhsulları daha dəqiq və daha sürətli şəkildə istehsal edirlər. Nəticədə vaxt itkisi azalır, əmək xərcləri optimallaşdırılır və kütləvi istehsal mümkün olur.

Montajçı iş modelinin geniş istifadə edildiyi əsas sahələr bunlardır:

• elektronika istehsalı
• avtomobil sənayesi
• oyuncaq istehsalı
• məişət texnikası
• bəzi qida və yarımfabrikat məhsullar

Montajçı İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Bu modeldə qazanc mənbəyi çox sadədir: hazır məhsulun satışı. Şirkət hissələri ayrıca istehsal etmir və ya tədarükçülərdən alır, onları birləşdirərək əlavə dəyər yaradır və son istehlakçıya təqdim edir. Əlavə dəyər nə qədər yüksəkdirsə, mənfəət də bir o qədər artır.

Bu iş modelindən aktiv istifadə edən tanınmış şirkətlərə nümunə:

• Tesla
• TOGG
• Samsung
• Apple

Bu şirkətlərin hamısı müxtəlif komponentləri bir araya gətirərək yüksək marjalı son məhsullar yaradır.

15. B2B – Business to Business (İşlətmədən İşlətməyə) İş Modeli

B2B iş modeli məhsul və ya xidmətin birbaşa son istehlakçıya deyil, başqa bir biznesə satılması üzərində qurulub. Yəni alıcı fərd deyil, şirkətdir.

Ən sadə nümunə dərman sektorudur. İstehsalçı dərmanı birbaşa müştəriyə satmır, onu apteklərə və ya dərman depolarına verir. Eyni qayda ilə tibbi avadanlıq istehsalçısı məhsulunu xəstəxanaya satır – bu da klassik B2B münasibətidir.

B2B İş Modeli Necə İşləyir?

Bu modeldə satış zənciri adətən belə formalaşır:

• istehsalçı → topdansatışçı
• topdansatışçı → pərakəndəçi
• və ya birbaşa müəssisə → müəssisə

Bəzi hallarda alıcı yalnız vasitəçi rolunu oynayır və məhsulu sonradan son istifadəçiyə satır. Bu model təkcə fiziki məhsullarla məhdudlaşmır, eyni zamanda:

• informasiya texnologiyaları
• kommunikasiya
• reklam və marketinq
• maliyyə texnologiyaları
• kontent və SaaS xidmətləri
• səhiyyə texnologiyaları

kimi sahələrdə də geniş yayılıb.

B2B modelinin əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

• daha böyük sifariş həcmi
• daha uzun satış prosesi
• təkrarlanan alışlar
• az sayda müştəri, amma yüksək Ömür Boyu Dəyər (LTV)
• daha mürəkkəb və fərdiləşdirilmiş qiymət siyasəti

Burada əsas məqsəd tək satış yox, uzunmüddətli tərəfdaşlıq qurmaqdır.

B2B İş Modeli Necə Pul Qazanır?

B2B şirkətləri gəliri əsasən digər bizneslərə satışdan əldə edir. Bu gəlir müxtəlif formalar ala bilər:

• birdəfəlik ödənişlər
• abunə əsaslı modellər
• lisenziyalaşdırma
• freemium yanaşmalar
• reklam və əlavə xidmətlər

Bu çeviklik B2B modelini həm stabil, həm də miqyaslana bilən edir.

16. B2C – Business to Consumer (İşlətmədən İstehlakçıya) İş Modeli

Migros, Koçtaş, məhəllədəki çörəkçi, bir az aralıdakı qəssab… 🙂
Bunların hamısı B2C iş modeli ilə işləyir. Yəni məhsul və ya xidmət birbaşa son istifadəçiyə satılır.

B2C – insanların gündəlik həyatda ən çox qarşılaşdığı biznes modelidir. Burada istehsalçı və ya satıcı məhsulu heç bir vasitəçi olmadan birbaşa müştəriyə təqdim edir. Məhz buna görə də bu modelə tez-tez “birbaşa istehlakçıya satış” da deyilir.

B2C İş Modeli Necə İşləyir?

Bu modeldə satış zənciri çox qısadır:

• biznes → istehlakçı

Arada topdansatışçı, distribyutor və ya başqa vasitəçi olmadığı üçün xərclər azalır. Bu da əksər hallarda müştəri üçün daha münasib qiymət deməkdir.

B2C modelinin əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

• çox sayda müştəri
• qısa satış dövrü
• müştəri başına nisbətən aşağı gəlir
• kütləvi marketinq strategiyaları
• aydın və geniş hədəf auditoriya
• aşağı giriş riski və daha az ilkin sərmayə

Bu səbəbdən B2C modeli xüsusilə pərakəndə satış, e-ticarət, qida, geyim və gündəlik istehlak məhsullarında geniş yayılıb.

B2C İş Modeli Necə Pul Qazanır?

B2C biznesləri gəliri birbaşa istehlakçıdan əldə edir. Bu gəlir müxtəlif yollarla formalaşa bilər:

• birdəfəlik satışlar
• abunəlik modelləri
• reklam gəlirləri
• freemium yanaşmalar
• lisenziyalı məhsul və xidmətlər

Əsas məqsəd çox sayda müştəriyə tez və davamlı satış etməkdir.

17. B2C2B – Business to Consumer to Business (İşlətmədən İstehlakçıya, Oradan İşlətməyə) İş Modeli

B2C2B iş modeli son illərin ən sürətlə yayılan və maraqlı biznes yanaşmalarından biridir. Bu model klassik B2B və B2C sistemlərinin bir növ qarışığı (hibridi) hesab olunur.

Burada biznes əvvəlcə istehlakçıya çatır, daha sonra həmin istehlakçı vasitəsilə başqa bir biznesə təsir edir.

B2C2B İş Modeli Necə İşləyir?

Bu modelin məntiqi belədir:

• məhsul və ya xidmət əvvəlcə fərdi istifadəçilərə təqdim olunur
• həmin istifadəçilər şirkət daxilində “daxili təsiredici” rolunu oynayır
• nəticədə şirkət özü bu məhsulu və ya xidməti rəsmi şəkildə almağa başlayır

Yəni istehlakçı məhsulu ya bilərəkdən, ya da bilməyərəkdən biznesə marketinq edir.

Bu modelə ən yaxşı nümunələrdən biri LinkedIn-dir. Platformadan fərdi istifadəçilər iş axtarışı, əlaqə qurmaq və şəxsi brend üçün istifadə edir. Zamanla şirkətlər görür ki:

• işçilər LinkedIn-dən aktiv istifadə edir
• işə qəbul və HR prosesləri üçün platforma faydalıdır

Nəticədə şirkət LinkedIn Premium, Recruiter və ya Business paketlərinə keçid edir.

B2C2B İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Bu modeldə gəlir adətən iki mərhələdə formalaşır:

1. istehlakçılar üçün pulsuz və ya əsas paket
2. bizneslər üçün ödənişli və premium paketlər

Pul qazanma üsulları isə klassik modellərlə oxşardır:

• abunəliklər
• birdəfəlik ödənişlər
• reklam gəlirləri
• freemium → premium keçidləri
• lisenziyalaşdırma

Əsas fərq ondadır ki, biznesə gedən yol istehlakçıdan keçir.

18. B2B2C – Business to Business to Consumer

(İşlətmədən İşlətməyə, Oradan İstehlakçıya)

B2B2C iş modeli hibrid (qarışıq) bir modeldir. Burada şirkət müştəriyə başqa bir biznes vasitəsilə çatır, amma istehlakçı məhsulun və ya xidmətin əslində hansı brendə aid olduğunu açıq şəkildə bilir. Yəni arada vasitəçi var, amma brend görünməz olmur.

Bu modeldə proses adətən belə işləyir:

• A şirkəti (əsas brend) başqa bir bizneslə əməkdaşlıq edir
• A və B tərəflərin maraqlarını qoruyan razılaşma bağlayır
• B şirkəti müştəriləri platformaya gətirir
• Müştəri (C) əsas brendlə əlaqə qurur
• A şirkəti isə B-yə müxtəlif təşviqlər təqdim edir

Bu təşviqlər çox vaxt aşağıdakı formalarda olur:

• Marketinq üstünlükləri – daha geniş auditoriya, brend tanınırlığı
• Satış üstünlükləri – yönləndirilən müştərilərə görə komissiya və ya bonuslar

B2B2C Modelinə Real Nümunə

Bu modeli anlamaq üçün ən yaxşı nümunələrdən biri Spotify-dır.
(Bəli, kimsə Apple Music-ə üstünlük verə bilər 🙂 Ona görə “hamının” yox, “əksəriyyətin” sevdiyi deyək.)

Spotify-un əsas məqsədi istifadəçinin platformada daha çox vaxt keçirməsidir. Amma hər kəs təkcə musiqi dinləməklə kifayətlənmir. Bu səbəbdən Spotify, məsələn Biletix kimi bilet satış platforması ilə əməkdaşlıq edə bilər.

Ssenari belə işləyir:

• İstifadəçi Tarkan-ın yeni albomunu Spotify-da dinləyir
• Platforma ona yaxınlaşan konserti xatırladır
• Bileti Spotify üzərindən yönləndirmə ilə Biletix-dən alır
• Hətta endirim də qazanır

Nəticə:

• Spotify istifadəçini platformada saxlayır
• Biletix satış edir
• İstifadəçi isə məmnun qalır

Hamı qazanır. Sistem problemsiz işləyir.

19. Bait and Hook (Yem və Kanca) İş Modeli

Bait and Hook – ya da daha məşhur adı ilə Razor & Blade iş modeli – biznes dünyasının ən ağıllı strategiyalarından biridir. Məntiq çox sadədir:
👉 əsas məhsulu ucuz ver, əsas qazancı əlavələrdən çıxar.

Bu modeldə:

• əsas məhsul (yem) ya çox ucuz, ya da zərərə satılır
• davamlı alınan əlavə hissələr (kanca) isə yüksək marja ilə satılır

Bait and Hook Modeli Necə İşləyir?

İstifadəçi əvvəlcə ucuz məhsula cəlb olunur. Məhsulu istifadə etdikcə, onu işlək vəziyyətdə saxlamaq üçün mütəmadi olaraq əlavə hissələr almağa məcbur qalır. Məhz bu mərhələdə biznes real qazancını əldə edir.

Bu strategiyadan istifadə edən məşhur şirkətlər:

• Gillette
• Nespresso
• HP

Bait and Hook Modeli Necə Pul Qazanır?

Gəlin real nümunələrlə baxaq.

Gillette
Ülgücün özü münasib qiymətə satılır. Amma bıçaqlar?
Orada marja çox yüksəkdir. Əsas qazanc məhz əvəzedici kartuşlardan gəlir.

HP printerlər
Printerin özü əlçatandır. Amma mürəkkəb və ya lazer kartuşları bitəndə, istifadəçi məcburən yenisini alır. Əsl gəlir də məhz burada formalaşır.

Nespresso
Qəhvə aparatını bir dəfə alırsan. Sonra isə uzun müddət yalnız həmin sistemə uyğun kapsullardan istifadə edirsən.

Bu modelin gücü ondadır ki:

• müştəri bir dəfə daxil olur
• uzun müddət sistemdə qalır
• təkrar-təkrar alış edir

20. Bargain Subscription (Endirimli Abunəlik) İş Modeli

Endirimli abunəlik modeli klassik abunəlik yanaşmasının daha “cazibədar qiymət”lə təqdim olunan formasıdır. Biznes müəyyən xidmət və ya məhsulu davamlı (təkrarlanan) ödəniş qarşılığında təqdim edir, amma standart qiymətdən daha aşağı tarif təklif edir. Ödənişlər həftəlik, aylıq, rüblük və ya illik ola bilər.

Bu modelin gücü ondadır ki, şirkət uzunmüddətli və proqnozlaşdırılan gəlir əldə edir. Endirim isə müştərini daha tez qərar verməyə sövq edir. Maliyyə baxımından “bargain” anlayışı bazar dəyərindən aşağı qiymət deməkdir; abunəlikdə isə bu, paketin normalda satıla biləcəyindən daha ucuz təqdim edilməsi anlamına gəlir.

Şirkətlər niyə endirimli abunəlik təklif edir?

• yeni müştəri cəlb etmək
• satış həcmini sürətlə artırmaq
• mövsümi və ya stok təzyiqini azaltmaq
• brend tanınırlığını və sadiqliyi gücləndirmək
• kampaniya və PR effekti yaratmaq

Endirimli Abunəlik Necə Pul Qazanır?

Gəlir mexanizmi sadədir: təkrarlanan ödənişlər. Qiymət aşağı olsa belə, abunələrin sayı artdıqca ömür boyu dəyər (LTV) yüksəlir və biznes gəliri daha stabil olur.

21. Barter (Takas) İş Modeli

Barter (takas) – puldan istifadə etmədən mal və ya xidmətin başqa bir mal və ya xidmətlə dəyişdirilməsi üzərində qurulan modeldir. Tarixin ən qədim ticarət forması olsa da, internetlə birlikdə peşəkar və miqyaslana bilən bir bazara çevrilib.

Bu gün onlayn barter platformaları qlobal ticarətin mühüm hissəsini təşkil edir. Üstəlik model təkcə B2B ilə məhdudlaşmır; artıq B2C-də də yayılıb. Məsələn, 1 saat proqramlaşdırma dərsi ↔ 1 saat dil dərsi kimi zaman mübadilələri buna nümunədir.

Barter Necə Pul Qazanır?

İki əsas yanaşma var:

• pulsuz platformalar – reklam göstərimi ilə gəlir
• peşəkar B2B barterləri – giriş haqqı, əməliyyat haqqı və ya aylıq üzvlük

Barterin ən gözəl tərəfi zərif balans yaratmasıdır: hər iki tərəf dəyər qazanır. Məsələn, bir tədbirin məkanını pulsuz verən otel, əvəzində tədbir paylaşımlarında etiketlənərək minlərlə insana brend görünürlüğü qazanır. Pul xərclənmir, amma dəyər yaranır.

22. Bricks and Clicks (Tuğla və Tıklama) İş Modeli

Bricks and Clicks (Online-to-Offline) modeli – biznesin həm fiziki mağazada, həm də onlayn kanalda eyni vaxtda satış etməsidir. Yəni “tuğla” (mağaza) + “klik” (veb).

Bu modeldə şirkətlər çoxkanallı (omnichannel) yanaşma qurur: müştəri istəsə mağazaya girir, istəsə sayta. Bəzən də onlayn sifariş – mağazadan götürmə (click & collect) kimi hibrid təcrübə yaradılır.

Məsələn, minlərlə fiziki mağazası olsa da onlayn satışı da aktiv edən A101 bu yanaşmanı uğurla tətbiq edir. Bəzi məhsullar onlayn kanalda daha sərfəli qiymətlərlə təklif olunur və bu da əlavə trafik yaradır.

Bricks and Clicks Necə Pul Qazanır?

Gəlir iki əsas kanaldan formalaşır:

• oflayn satışlar (fiziki mağaza)
• onlayn satışlar (e-ticarət)

Bu modelin üstünlüyü:

• daha geniş auditoriya
• müştəriyə rahat seçim
• stok və kampaniyaların çevik idarəsi
• güclü brend təcrübəsi

23. Bricks and Mortar (Tuğla və Harç) İş Modeli

Tuğla və harç iş modeli mövcud olan ən qədim biznes modellərindən biridir. Bu modeldə satış və xidmət prosesi tamamilə fiziki məkanda, üzbəüz ünsiyyət əsasında baş verir. Yəni müştəri mağazaya, ofisə və ya obyektə gəlir, məhsulu yerində görür və alışını orada edir.

Bu fiziki məkan:

• sahibkara məxsus mağaza,
• icarəyə götürülmüş dükan,
• ofis və ya anbar

ola bilər.

Pərakəndə sektoruna baxdıqda görürük ki, bütün texnoloji inkişaflara baxmayaraq, real məkanda fəaliyyət göstərən bizneslər hələ də dominant mövqedədir. Statistik olaraq pərakəndə bizneslərin çox böyük hissəsi hələ də bu model üzərində qurulub və yalnız onlayn satış edən biznesləri say baxımından geridə qoyur.

Bu modelin ən güclü tərəfi müştəri ilə birbaşa əlaqədir. Satıcı müştərinin reaksiyasını dərhal görür, suallarını cavablandırır, etibar qurur. Eyni zamanda daha lokal və hədəfli marketinq imkanı yaradır.

Amma zəif tərəflər də var:

• məhdud raf sahəsi
• yalnız yaxın ərazidə yaşayan müştərilərə çıxış
• miqyaslanmanın çətinliyi

Onlayn bizneslərlə müqayisədə böyümə daha yavaşdır, amma etibar daha güclüdür.

Tuğla və Harç Modeli Necə Pul Qazanır?

Bu modeldə gəlir mexanizmi çox klassikdir: məhsul və xidmətin birbaşa müştəriyə satışı. Heç bir platforma, tətbiq və ya onlayn vasitə yoxdur – alış-veriş mağazanın içində baş verir.

İnternetdən satış etmədən, illərdir dükanında çörəyini qazanan, klassik üsulla işləyən bütün dəyərli esnaflara buradan salam olsun ☕
“2 oralet, 1 alma çayı ver Kamil abi” deyib çayxanada söhbət edən biznes mədəniyyəti də bu modelin bir parçasıdır 🙂

24. Broker–Dealer (Komisyonçu–Satıcı) İş Modeli

Broker–Dealer iş modeli əsasən maliyyə sektorunda tətbiq olunur və qiymətli kağızların alqı-satqısı ilə məşğul olan fərdi və ya hüquqi şəxsləri ifadə edir. Bu fəaliyyət həm öz adından, həm də müştəri adından həyata keçirilə bilər.

Burada söhbət aşağıdakı maliyyə alətlərindən gedir:

• səhm və istiqrazlar
• qiymətli kağızlar
• törəmə alətlər (derivatives)
• digər ticarətə açıq maliyyə aktivləri

Broker–dealer-lərin bir hissəsi müstəqil qurumlar olsa da, çoxu böyük maliyyə strukturlarının tərkibində fəaliyyət göstərir. Məsələn:

• investisiya bankları
• kommersiya bankları
• investisiya şirkətləri

Broker–Dealer Modeli Necə Pul Qazanır?

Bu modeldə iki əsas qazanc mexanizmi var.

1. Spread (Qiymət fərqi)
Komisyonçu müəyyən maliyyə alətini bir qiymətə alır, daha sonra daha yüksək qiymətə satır. Alış və satış qiyməti arasındakı fərq spread adlanır və bu, brokerin birbaşa qazancıdır.

2. Komissiya gəliri
Əgər broker əməliyyatı üçüncü tərəf – yəni müştəri adına həyata keçirirsə, bu zaman:

• sabit komissiya
• mənfəətin müəyyən faizi
• və ya hər ikisinin kombinasiyası

şəklində ödəniş alır.

Bu səbəbdən broker–dealer modeli:

• yüksək həcmli əməliyyatlarda
• aktiv bazarlarda
• peşəkar investor mühitində

xüsusilə gəlirli olur.

25. Brokerage (Komisyonçuluq) İş Modeli

Ən tanış nümunə ilə başlayaq: daşınmaz əmlak komisyonçuluğu.
Bir alıcı var, bir satıcı var və ortada bu iki tərəfi bir araya gətirən broker (komisyonçu) dayanır. Razılaşma baş tutarsa, broker öz payını alır. Denklem sadədir.

Brokerage modeli vasitəçilik üzərindən dəyər yaratmağa əsaslanır. Broker nə mal istehsal edir, nə də stok saxlayır; onun əsas gücü şəbəkə, etibar və danışıqlar bacarığıdır.

Aracılıq İş Modeli Necə İşləyir?

Bu modeldə broker:

• alıcı və satıcını tapır və uyğunlaşdırır
• danışıqları asanlaşdırır
• razılaşmanın bağlanmasına kömək edir

Razılaşma uğurla tamamlandıqda ödəniş baş verir. Sığorta, daşınmaz əmlak, kredit, avtomobil, hətta rəqəmsal platformalarda (marketplace-lər) bu modelin çoxlu formaları var. Rəqəmsal dünyada brokerlik daha da şaxələnib: onlayn siyahılar, avtomatik uyğunlaşdırma, sürətli müqavilələr.

Aracılıq İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Gəlir iki əsas yolla formalaşır:

• Sabit haqq (məsələn, xidmət haqqı)
• Komissiya (%) – razılaşmanın dəyərindən pay

Üstün cəhəti odur ki, risk nisbətən azdır: razılaşma yoxdursa, ödəniş də yoxdur. Bu da brokeri nəticəyə fokuslanmağa sövq edir.

26. Build to Sell (Yap–Sat) İş Modeli

Build to Sell – biznesi satmaq məqsədi ilə qurmaq deməkdir. Xüsusilə rəqəmsal dövrdə bu model sürətlə populyarlaşdı. Məntiq belədir: yaxşı ideya tap, sürətlə böyüt, sistemləşdir və strateji alıcıya sat.

Tipik ssenari:

• güclü bir biznes ideyası tapılır
• startap qurulur
• məhsul–bazar uyğunluğu əldə edilir
• gəlir və böyümə göstərilir
• sonda şirkət böyük oyunçuya satılır (bəzən yüz milyonlarla)

Bu model e-ticarət, sosial media, fintech, SaaS və digər rəqəmsal sahələrdə xüsusilə yayğındır.

Build to Sell Necə İşləyir?

Əsas şərt: şirkət qurucudan asılı olmamalıdır. Alıcılar elə biznes axtarır ki:

• prosesləri sənədləşdirilmiş olsun
• komanda və texnologiya işlək vəziyyətdə qalsın
• gəlir axını proqnozlaşdırıla bilsin

Heç kim bütün əməliyyatları bir nəfərə bağlı olan şirkəti almaq istəmir.

Build to Sell Modeli Necə Pul Qazanır?

İki mərhələ var:

1) Əməliyyat gəliri
Şirkət fəaliyyət göstərərkən:

• birdəfəlik satışlar
• abunəliklər
• reklam gəlirləri
• freemium → premium keçidləri
• lisenziyalaşdırma

ilə pul qazanır.

2) Exit (çıxış) gəliri – əsas oyun
Finalda isə:

• şirkətin özü
• brend və imic
• texnologiya və IP (intellektual mülkiyyət)
• istifadəçi bazası

satılaraq böyük mənfəət əldə edilir. Bu mərhələ Build to Sell modelinin kulminasiyasıdır. Məsələn, belə alıcılara tez-tez texnologiya nəhəngləri çıxır (məs., Google kimi).

27. Cooperative (Kooperativ) İş Modeli

Kooperativ iş modeli insanların öz istəkləri ilə bir araya gələrək ortaq sosial, iqtisadi və mədəni maraqlarını qorumaq və inkişaf etdirmək məqsədi ilə yaratdıqları müstəqil birlik üzərində qurulub. Burada əsas məqsəd maksimum mənfəət yox, üzvlərin qarşılıqlı faydasıdır.

Kooperativlər çox vaxt qeyri-kommersiya (non-profit) icma strukturları ilə əlaqələndirilir. Amma bu o demək deyil ki, yalnız xeyriyyə məqsədi güdürlər. Əslində kooperativlər gündəlik iqtisadi fəaliyyətin içindədir:

• kənd təsərrüfatı kooperativləri
• istehlakçı kooperativləri
• kredit birlikləri
• işçi kooperativləri

Hətta bəzi kooperativlər hibrid quruluşa malikdir. Məsələn, həm istehlakçıların, həm də işçilərin üzv olduğu modellər mövcuddur.

Sadə dillə desək, kooperativ:

“Üzvlərinə qarşılıqlı fayda yaratmaq üçün onların birgə sahib olduğu və birlikdə idarə etdiyi müəssisədir.”

Burada qərarlar yuxarıdan aşağı yox, üzvlərin iştirakı ilə qəbul olunur.

Kooperativ İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Hüquqi baxımdan kooperativlər adətən mənfəət yönümlü deyil. Amma bu, pul qazanmadıqları demək deyil.

Gəlir mexanizmi əsasən belə qurulur:

• üzv olmaq üçün giriş haqqı (pay/hissə alışı)
• əməliyyat xərclərini qarşılamaq üçün aylıq üzvlük haqqı
• göstərilən xidmətlərdən əldə olunan gəlir

Bəzi kooperativlər ilin sonunda üzvlərinə dividend də ödəyə bilər. Yəni qazanc kənar səhmdara yox, birbaşa üzvlərə qayıdır. Bu da modeli daha ədalətli və dayanıqlı edir.

28. Buy & Sell (Al–Sat) İş Modeli

Al–Sat iş modeli biznes dünyasının bəlkə də ən klassik və ən geniş yayılmış formasıdır. Məntiq çox sadədir və hamıya tanışdır:
👉 ucuz al, baha sat.

Bu model demək olar ki, bütün sahələrdə mövcuddur. Amma ən rahat pərakəndə sektorunda başa düşülür. Marketlər, mağazalar, elektronika satıcıları, ikinci əl platformalar – hamısı bu məntiqə əsaslanır.

Bu sistemdə biznes:

• yeni və ya istifadə olunmuş məhsul alır
• üzərinə marja əlavə edir
• müştəriyə daha yüksək qiymətə satır

Sadə olduğu qədər də çevik modeldir. Məhz buna görə:

• mağazalarda
• supermarketlərdə
• e-ticarət saytlarında
• bazarlarda
• hətta maliyyə aktivlərində

geniş tətbiq olunur.

Al–Sat İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Əsas gəlir mənbəyi alış və satış qiyməti arasındakı fərqdir. Yəni marja.

Gəlir formaları isə müxtəlif ola bilər:

• birdəfəlik ödənişlə satış
• hissə-hissə ödənişlər
• lisenziya haqları
• reklam və vitrin gəlirləri

Modelin üstünlüyü ondadır ki:

• başa düşülməsi asandır
• tez tətbiq olunur
• bazara giriş baryeri nisbətən aşağıdır

Amma risk də var: stok, qiymət dəyişkənliyi və rəqabət düzgün idarə olunmasa qazanc tez əriyir.

29. Crowdfunding (Kütlə Fonlaması) İş Modeli

Kütlə fonlaması bir biznes ideyasını, sosial layihəni və ya startapı çox sayda insanın kiçik töhfələri hesabına maliyyələşdirmə modelidir. Bu modelin ən güclü tərəfi odur ki, böyük investor axtarmağa ehtiyac qalmır — ideyaya inanan kütlə kifayət edir.

Müasir dövrdə kütlə fonlaması demək olar ki, tamamilə onlayn platformalar üzərindən həyata keçirilir. İnsanlar layihəni oxuyur, videoya baxır, məqsədi anlayır və könüllü şəkildə töhfə verir.

Ümumilikdə kütlə fonlamasının 4 əsas növü var:

• mükafat əsaslı
• bağış əsaslı
• borc əsaslı
• pay (sərmayə) əsaslı

Burada diqqət bağış əsaslı kütlə fonlaması üzərindədir.

Bağış Kütlə Fonlaması Necə İşləyir?

Bu modeldə sahibkarın və ya təşəbbüskarın:

• yaxşı ideyası var
• amma maliyyə imkanı yoxdur

və o, kütlə fonlaması platforması vasitəsilə geniş auditoriyadan dəstək istəyir.

İnsanlar bu layihəyə pul köçürür, amma:

• geri ödəniş gözləmir
• rəsmi mənfəət tələbi olmur

Bəzən təşəkkür olaraq:

• ilkin məhsul (pre-order)
• əlavə funksiyalar
• daha ucuz qiymət
• simvolik hədiyyələr

təklif oluna bilər. Amma əsas motivasiya ideyaya inanmaq və dəstək olmaqdır.

Vacib detal: əksər platformalar toplanan məbləğin müəyyən faizini komissiya kimi saxlayır.

Bağış Kütlə Fonlaması Necə Pul Qazanır?

Bu modeldə qazancı platforma əldə edir. Mexanizm sadədir:

• layihə üçün pul toplanır
• platforma bu məbləğin müəyyən %-ni komissiya kimi tutur

Layihə sahibi üçün risk azdır, platforma üçün isə miqyaslana bilən bir gəlir modeli yaranır.

30. Collaborative (İşbirlikçi) İş Modeli

İşbirlikçi iş modeli iki və ya daha çox biznesin resurslarını birləşdirərək təkbaşına əldə edə bilməyəcəkləri nəticəni birlikdə əldə etməsinə əsaslanır. Bu resurslara:

• kapital
• insan resursu
• texnologiya
• istehsal gücü
• intellektual mülkiyyət

daxildir.

Bu model bəzən ittifaq, bəzən də birgə girişim (joint venture) kimi tanınır.

İşbirlikçi Model Necə İşləyir?

Tərəflər ortaq məqsəd üçün bir araya gəlir və:

• xərcləri paylaşır
• riskləri bölüşdürür
• bilik və təcrübəni birləşdirir

Bu yanaşma aşağıdakı üstünlükləri yaradır:

• miqyas iqtisadiyyatı
• bacarıq və texnologiya sinerjisi
• bazara daha sürətli çıxış
• rəqabət üstünlüyü

Amma unutmaq olmaz ki, bu model ciddi planlama və qarşılıqlı etibar tələb edir. Etibar yoxdursa, əməkdaşlıq da uzunömürlü olmur.

İşbirlikçi Modelin Geniş Tətbiq Sahələri

Bu iş modeli xüsusilə aşağıdakı sahələrdə güclüdür:

• kənd təsərrüfatı və aqro-sənaye
• elektronika istehsalı
• avtomobil sənayesi
• energetika
• texnologiya və istehsal

Bu sahələrdə təkbaşına hər şeyi etmək həm bahalı, həm də risklidir.

İşbirlikçi İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Gəlir formaları çox çevikdir və layihədən layihəyə dəyişir:

• birdəfəlik ödənişlər
• komissiya əsaslı gəlirlər
• abunəlik modelləri
• reklam gəlirləri
• freemium yanaşmalar
• lisenziyalaşdırma

Əsas məqam budur:
📌 tərəflər resursları birləşdirərək tək-tək qazandıqlarından daha çox gəlir əldə edirlər.

31. Combinatorial Auction (Kombinə Edilmiş Açıq Artırma) İş Modeli

Kombinə edilmiş açıq artırma elə bir hərrac modelidir ki, burada iştirakçılar məhsullara tək-tək yox, bir neçə məhsuldan ibarət paket (kombinasiya) halında təklif verirlər. Yəni hər təklif bir “dəst” və həmin dəst üçün təklif olunan qiymətdən ibarət olur.

Bu modelin əsas məntiqi ondan ibarətdir ki, bəzi məhsullar birlikdə alındıqda, ayrı-ayrılıqda alınmasından daha yüksək dəyər yaradır. Alıcı üçün bu kombinasiyanı bütöv şəkildə almaq həm daha sərfəli, həm də daha məntiqli olur.

Başqa sözlə desək, alıcı deyir:
“Bu məhsulları tək-tək almaqdansa, birlikdə alsam mənim üçün daha faydalıdır.”

Bu açıq artırma növü Azərbaycanda və Türkiyədə də kifayət qədər yayğındır. Xüsusilə:

• kupon torpaq satışları
• GSM xətt və tezlik satışları
• daşınmaz əmlak hərracları
• nəqliyyat və logistika xidmətlərinin satın alınması
• radio və mobil tezliklərin paylanması

kimi sahələrdə bu model açıq şəkildə istifadə olunur.

Kombinə Edilmiş Açıq Artırma Necə Pul Qazanır?

Bu model klassik hərrac məntiqi ilə işləyir:

• məhsul və ya xidmət açıq artırmaya çıxarılır
• ən sərfəli kombinasiyanı təklif edən qalib olur
• satıcı, aktivləri real dəyərindən daha yüksək qiymətə sata bilir

Əlavə olaraq:

• giriş haqları
• reklam və tanıtım gəlirləri

də əlavə qazanc mənbəyi ola bilər.

32. Commission Based Model (Komissiya Bazalı İş Modeli)

Komissiya bazalı iş modeli biznes dünyasında ən çox tanınan və ən sadə gəlir modellərindən biridir. Bu modeldə biznes, göstərdiyi xidmətə və ya vasitəçilik etdiyi əməliyyata görə öncədən razılaşdırılmış komissiya alır.

Əsas prinsip çox aydındır:
👉 Əməliyyat baş tutursa – komissiya var
👉 Əməliyyat yoxdursa – qazanc da yoxdur

Komissiya müxtəlif formalarda hesablana bilər:

• sabit məbləğ (məsələn, hər əməliyyata görə 50 AZN)
• faizlə (məsələn, satışın 1–5%-i)
• kademəli sistem (həcm artdıqca faiz dəyişir)

Bu model biznesə proqnozlaşdırılan gəlir axını versə də, eyni zamanda miqyaslanma baxımından çətinliklər yarada bilər. Çünki gəlir birbaşa əməliyyat sayından və həcmlərdən asılıdır.

Komissiya bazalı modellər ən çox aşağıdakı sahələrdə görülür:

• maliyyə xidmətləri
• daşınmaz əmlak
• satış nümayəndəlikləri
• səyahət agentlikləri
• vergi və məsləhət xidmətləri

Komissiya Bazalı Model Necə Pul Qazanır?

Gəlir mexanizmi bir neçə formada işləyə bilər:

• hər əməliyyata görə sabit ödəniş
• əməliyyatın ümumi dəyərinin faizi
• satış həcminə görə dəyişən pilləli komissiya

Bu modelin real və tanınmış nümunələrindən biri Airbnb-dir. Airbnb hər rezervasiya üzərindən komissiya alaraq gəlir əldə edir.

Üstəlik, Airbnb təkcə komissiya bazalı modeldən istifadə etmir. Eyni zamanda:

• çox tərəfli (multi-sided) iş modeli
• platforma əsaslı model
• paylaşım iqtisadiyyatı modeli
• zaman bazalı qiymətləmə

kimi fərqli biznes yanaşmalarını da birləşdirir.

33. Community Model (Topluluq Modeli)

Topluluq əsaslı iş modeli klassik “yalnız mənfəət” yanaşmasından bir qədər kənara çıxır və mərkəzə insanı və dəyəriqoyur. Bu modeldə əsas məqsəd təkcə pul qazanmaq yox, ortaq maraqlar ətrafında güclü bir icma yaratmaqdır. Məhz buna görə bu model tez-tez dəyər-yönümlü və insan-mərkəzli biznes yanaşması kimi də qəbul olunur.

Topluluq modeli əməkdaşlığı, birgə istehsalı və qarşılıqlı dəstəyi təşviq edir. Bəzi hallarda bu tip bizneslər sosial girişimkimi də xarakterizə olunur. Burada müştəri sadəcə alıcı deyil, eyni zamanda icmanın bir parçasıdır.

Bu modelin əsas gücü topluluğun yaratdığı resurslardır. Güclü icma:

• marketinqi özü aparır
• brendi müdafiə edir
• yeni ideyalar yaradır
• məhsul və xidmətlərin inkişafında iştirak edir

Topluluq fiziki də ola bilər (məsələn, illərlə eyni məhəllədə fəaliyyət göstərən mağaza ətrafında formalaşan müştəri çevrəsi). Eyni zamanda bu icma:

• peşəkar əlaqələrdən ibarət şəbəkə
• ortaq layihələr ətrafında birləşən insanlar
• tamamilə onlayn platformalarda formalaşan istifadəçi bazası

ola bilər. Sosial şəbəkələr və platformalar bu modelin ən bariz nümunələridir.

Topluluq Modeli Necə Pul Qazanır?

Topluluq əsaslı bizneslər gəliri müxtəlif yollarla formalaşdıra bilir:

• birdəfəlik ödənişlər
• komissiya əsaslı gəlirlər
• abunəlik modelləri
• reklam gəlirləri
• freemium yanaşmalar
• lisenziyalaşdırma

Bu modelin fərqləndirici cəhəti ondadır ki, güclü icma hissi birbaşa biznesin böyümə alətinə çevrilir. İnsanlar özlərini aid hiss etdikləri strukturu həm qoruyur, həm də inkişaf etdirirlər.

34. Consignment (Konsinye) İş Modeli

Konsinye iş modeli satıcının məhsulu mağazaya verib, satış baş verənə qədər mülkiyyət hüququnu özündə saxladığıbiznes modelidir. Yəni məhsul vitrindədir, amma satılana qədər hələ də sahibinə məxsusdur.

Bu modeldə istehsalçı və ya məhsul sahibi mağazaya açıq şəkildə belə deyir:
“İndi pul istəmirəm, məhsul səndə dursun. Satıldıqca hesablaşarıq.”

Mağaza isə:

• stok riski daşımır
• əvvəlcədən ödəniş etmir
• satılmayan məhsula görə zərərə düşmür

Bu səbəbdən konsinye modeli xüsusilə:

• geyim mağazalarında
• ikinci əl satışlarda
• dizayner məhsullarında
• sənət və əl işlərində

geniş yayılıb.

Konsinye İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Gəlir mexanizmi satış üzərindən qurulur. Məhsul satıldıqda:

• mağaza satış qiymətinin müəyyən hissəsini saxlayır
• qalan məbləğ məhsulun sahibinə ödənilir

Çox vaxt bölgü belə olur:

• 60% mağazaya
• 40% məhsul sahibinə

(nisbətlər razılaşmadan asılı olaraq dəyişə bilər).

Əgər məhsul razılaşdırılmış müddət ərzində satılmazsa:

• sahibi geri götürə bilər
• ya da əvvəlcədən razılaşdırılıbsa, məhsul bağışlana bilər

Bu model həm mağaza, həm də məhsul sahibi üçün riskləri azaldan, daha çevik ticarət imkanı yaradır.

35. Credit Card Model (Kredit Kartı Modeli)

Kredit kartı modeli maliyyə qurumlarının müştərilərə müəyyən limit daxilində indi al – sonra ödə prinsipi ilə mal və xidmət almağa imkan verdiyi biznes modelidir. Müştəri xərclədiyi məbləği sonradan geri ödəyir və şərtlərdən asılı olaraq faizlər və müxtəlif komissiyalar ödəyir. Fiziki olaraq kart plastik və ya metal ola bilər, amma əsas dəyər onun arxasındakı maliyyə sistemindədir.

Bu model 5 əsas iştirakçı üzərində qurulub:

Müştəri
Kart sahibidir. Proses müştərinin kredit kartı ilə onlayn və ya fiziki mağazada ödəniş etməsi ilə başlayır.

Üzv işyeri (tüccar)
Məhsul və ya xidmət satan tərəfdir. Müştərinin kredit kartı ilə ödənişini qəbul edir.

Amir bank (issuer bank)
Kredit kartını müştəriyə verən bankdır. Müştərinin etdiyi alış üçün alıcı banka ödəniş edir, müştəri isə bu məbləği sonradan banka qaytarmaq öhdəliyi daşıyır.

Alıcı bank (acquirer bank)
Tüccarın bankıdır. Ödəniş təsdiqləndikdən sonra vəsaiti tüccarın hesabına köçürür.

Ödəniş şəbəkəsi (payment network)
Amir bankla alıcı bank arasında körpü rolunu oynayır, əməliyyatların texniki icrasını təmin edir. Bu kateqoriyaya Visa, Mastercard və American Express daxildir.

Kredit Kartı Modelində Pul Necə Qazanılır?

Bu modeldə eyni anda bir neçə tərəf müxtəlif mexanizmlərlə gəlir əldə edir.

Kredit kartını verən banklar (Amir banklar)
– Takas (interchange) haqları: Müştəri kartla ödəniş etdikdə, tüccar əməliyyat məbləğinin təxminən 1–3%-i arası komissiya ödəyir və bunun bir hissəsi amir banka çatır.
– Kart açılışı və illik xidmət haqları: Bəzi kartlarda giriş və illik yeniləmə haqqı tutulur.
– Xarici valyuta əməliyyat haqları: Xaricdə edilən alışlarda çevirmə və əlavə komissiyalar tətbiq olunur.
– Faiz və gecikmə haqları: Borc tam ödənmədikdə qalıq məbləğə faiz hesablanır. Bankların əsas gəlir mənbələrindən biridir.
– Nəğd avans haqları: Kredit kartı ilə ATM-dən pul çıxarılmasına görə əlavə ödənişlər alınır.
– Bonus və mükafat xərcləri: Bonus xallarla edilən ödənişlərdə banklar kiçik komissiyalar qazana bilər.
– Taksitləşdirmə (EMI) faizləri: Borcun aylıq taksitlərə bölünməsi zamanı faiz tətbiq edilir.
– Balans köçürmə haqları: Borcun bir kartdan digərinə ötürülməsi zamanı bəzi banklar 3–5% komissiya alır.
– Ortaq brendləşmə və reklam gəlirləri: Kart üzərindən digər markaların tanıdılması əlavə gəlir yaradır.
– Kart dəyişdirmə haqları: Kart itdikdə və ya zədələndikdə bəzən dəyişmə haqqı tutulur.

Kredit kartı qəbul edən banklar (Alıcı banklar)
– MDR (İşyeri endirim dərəcəsi): Tüccardan əməliyyat üzrə komissiya alırlar.
– Hesablaşma dövrü faizi: Pul tüccara köçürülənədək bankda saxlanıldığı müddətdə faiz gəliri yaradır.
– PoS terminalları: Terminalların satışı və hər əməliyyat üzrə alınan komissiyalar əlavə gəlir mənbəyidir.

Ödəniş şəbəkələri
– Xidmət haqları: Yetkiləndirmə, əməliyyatların emalı, hesablaşma və şəbəkə çıxışı xidmətləri qarşılığında gəlir əldə edirlər.
– Beynəlxalq əməliyyat gəlirləri: Valyuta çevrilməsi olan transsərhəd əməliyyatlardan əlavə qazanc götürülür.

Kredit kartı modeli bu baxımdan çoxqatlı və mürəkkəb struktura malikdir. Eyni bir ödəniş zamanı banklar, ödəniş şəbəkələri və infrastruktur təminatçıları paralel şəkildə gəlir əldə edir və bu da modeli maliyyə sektorunun ən gəlirli mexanizmlərindən birinə çevirir.

36. Cutting Out the Middleman (Aracını Ortadan Qaldırmaq) İş Modeli

Aracını ortadan qaldırmaq iş modeli məhsulun və ya xidmətin paylanma zəncirindəki vasitəçiləri çıxarıb, birbaşa son müştəriyə satış üzərində qurulub. Bu yanaşma bəzən aracısızlaşdırma (disintermediation) strategiyası kimi də tanınır.

Model xüsusilə internet şirkətləri və rəqəmsal platformalar arasında sürətlə yayılıb. Məqsəd:

• paylanma kanallarını birbaşa idarə etmək
• bazar şəffaflığını artırmaq
• qiymət üzərində tam nəzarət əldə etmək

Bu yanaşma texnologiya və miqyas iqtisadiyyatlarından maksimum istifadə edir. Onlayn satış kanalları, avtomatlaşdırılmış logistika, birbaşa marketinq və data əsaslı qərarlar bu modelin əsas dayaqlarıdır.

Aracını Ortadan Qaldırmaq Modeli Necə Pul Qazanır?

Gəlir mexanizmi pərakəndə satışa bənzəyir: məhsul satılır və son müştəriyə qiymət tətbiq olunur. Fərq ondadır ki:

• vasitəçi xərcləri yoxdur
• paylanma qatları azalır
• marja yüksəlir

Nəticədə biznes eyni məhsuldan daha yüksək mənfəət əldə edə bilir və ya qiyməti endirib rəqabət üstünlüyü qazana bilir.

37. D2C: Direct to Customer (Müştəriyə Birbaşa Satış)

D2C modeli istehsalçının məhsulu heç bir aracı olmadan birbaşa son istehlakçıya satmasıdır. Məsələn, bir noutbuku marketplace-lərdən almaq olar, amma istehsalçı onu öz rəsmi saytı üzərindən də sata bilər. Bu yanaşma D2C-nin klassik nümunəsidir.

D2C (Direct-to-Customer) – istehsalçı ilə müştəri arasındakı uzun satış zəncirini qısaldan e-ticarət modelidir. Toptancı, distribyutor və pərakəndəçi kimi vasitəçilər prosesdən çıxarılır.

Bu modelin yayılmasında internet və e-ticarət əsas rol oynayıb. Ənənəvi modeldə:

• istehsalçı → toptancı → pərakəndəçi → müştəri

ardıcıllığı var idi. D2C isə bu zənciri kənara qoyub:

• istehsalçı → müştəri

xəttini qurur.

Bu o demək deyil ki, D2C şirkətləri hər şeyi tək edir. Çox vaxt:

• logistika
• çatdırılma
• ödəniş infrastrukturu

üçün tərəfdaşlarla işləyirlər. Amma satışın nəzarəti tam şəkildə istehsalçının əlində qalır.

D2C İş Modeli Necə Pul Qazanır?

D2C biznesləri gəlirin əsas hissəsini:

• məhsulların birbaşa son istehlakçıya satışından

əldə edir. Vasitəçi xərcləri olmadığı üçün:

• ya qiymət daha rəqabətli olur
• ya da marja daha yüksək qalır

Bu model brendə müştəri ilə birbaşa əlaqə, data toplama və uzunmüddətli sədaqət yaratmaq imkanı da verir. Məsələn, Apple öz məhsullarını rəsmi onlayn mağazası üzərindən sataraq D2C modelini aktiv şəkildə tətbiq edir.

38. Daily Deals (Günlük Təkliflər) İş Modeli

Bu modelin ən tanınmış nümunələrindən biri Grupanya olub. Qısa müddətdə çox böyük populyarlıq qazanan, sonra isə bazar şərtləri ilə xeyli dəyişən bir modeldir.

Günlük təkliflər modeli e-ticarətə əsaslanır və bizneslərin məhsul və ya xidmətlərini 24–36 saatlıq qısa zaman aralığında, çox ciddi endirimlərlə satışa çıxarması prinsipi ilə işləyir. Əsas məqsəd birbaşa qazancdan çox, yeni müştəri cəlb etmək və brendlə ilk təması yaratmaqdır. Çox vaxt istifadəçilərin bu fürsətlərdən yararlanması üçün platformaya üzv olmaları tələb olunur.

“Günün fürsəti” anlayışı məhz buradan gəlir. Endirim müddəti məhdud olduğu üçün istifadəçidə təcili qərar vermə psixologiyası yaranır.

Pərakəndəçilər bu modeli:

• yeni müştərilərə çatmaq
• brend tanınırlığını artırmaq
• müştəri bazasını genişləndirmək
• artıq stokları satmaq

üçün istifadə edirlər. Günlük təklif platforması isə bu satışlar qarşılığında satıcının qazancından pay alır.

Bu tip platformalar həm onlayn mağazalarla, həm də yerli bizneslərlə işləyir. Restoranlar, spa mərkəzləri, fitnes zalları, otellər, gözəllik salonları bu modeldən ən çox faydalanan sahələrdəndir.

Daily Deals İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Gəlirin əsas mənbəyi komissiyadır. Platforma:

• öz üzərindən edilən hər satışdan
• müəyyən faizlə komissiya alır

Bundan əlavə:

• kupon satışları
• yerli biznesləri istehlakçılarla birləşdirən kampaniyalar
• avtomobil, səyahət və xidmət paketləri

üzərindən də gəlir əldə oluna bilər.

Bəzi günlük təklif platformaları əlavə olaraq məhsulu birbaşa özləri sataraq da qazanc modelini genişləndirirlər.

39. Dealership (Bayilik) İş Modeli

Bayilik iş modeli bir şirkətin (adətən istehsalçının) məhsullarını satmaq üçün başqa bir biznesə rəsmi satış hüququ verməsi üzərində qurulub. Bayi istehsalçının adından və ya onun məhsulları ilə bazarda fəaliyyət göstərir.

Bu model xüsusilə:

• avtomobil sənayesi
• məişət texnikası
• elektronika
• tikinti materialları
• sənaye avadanlıqları

kimi sahələrdə çox geniş yayılıb.

Bayinin adətən müəyyən bir ərazi üzrə:

• satış
• tanıtım
• bəzən servis və texniki dəstək

öhdəlikləri olur. Əvəzində isə həmin brendin məhsullarını satmaq üçün rəsmi səlahiyyət əldə edir.

Bayilik İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Bayilik modeli bir neçə paralel gəlir mənbəyinə malikdir:

Ən əsas qazanc yolu:

• məhsulu istehsalçıdan daha ucuz alıb
• bazarda daha yüksək qiymətə satmaqdır

Bu fərq bayinin brüt marjasını formalaşdırır.

Bundan əlavə:

• satış hədəflərinə görə verilən bonus və təşviqlər
• istehsalçı tərəfindən ödənilən komissiyalar

də gəlir yarada bilər.

Xüsusilə avtomobil salonlarında bu modellər tez-tez birlikdə tətbiq olunur. Bayi həm avtomobilin satışından, həm də:

• servis və texniki xidmət
• sığorta məhsulları
• kredit və maliyyələşmə
• əlavə aksesuar və paketlər

üzərindən əlavə gəlir əldə edir.

Bayilik modeli bu səbəbdən həm istehsalçı, həm də yerli satıcı üçün miqyaslana bilən və nisbətən sabit bir biznes mexanizmi yaradır.

40. Direct Selling (Doğrudan Satış) İş Modeli

Doğrudan satış modeli məhsul və ya xidmətin pərakəndə mağazadan kənarda, birbaşa müştəri ilə üzbəüz əlaqə qurularaq satılmasına əsaslanır. Bu modeldə klassik mağaza anlayışı yoxdur; satış prosesi daha çox insan-insan təmasıüzərindən qurulur.

Ümumi qəbul edilmiş tərifə görə, doğrudan satış:

• məhsul və ya xidmətin
• adətən müştərinin evində və ya iş yerində
• fərdi təqdimat, nümayiş və izah yolu ilə

satılmasıdır.

Bu modelin mərkəzində müstəqil satış nümayəndələri dayanır. Dünyada milyonlarla insan üçün bu model həm gəlir, həm də sahibkarlıq imkanı yaradır. Satış edən şəxs adətən şirkətin rəsmi əməkdaşı yox, müstəqil tərəfdaş olur.

Doğrudan Satış Modeli Necə Pul Qazanır?

Model iki mərhələli işləyir:

• əvvəlcə məhsul satış gücünə verilir
• satış gücü isə məhsulu öz müştərilərinə satır

Şirkət məhsulu satış nümayəndələrinə satmaqla, nümayəndələr isə müştərilərə satmaqla qazanc əldə edir. Satışdan əldə edilən gəlir adətən:

• satış marjası
• bonuslar
• performansa əsaslanan təşviqlər

üzərindən formalaşır.

41. DIY – Do It Yourself (Kendin Yap) İş Modeli

Bu model üçün tək bir söz kifayətdir: İKEA 🙂
Məntiq çox sadədir.

Kendin Yap (DIY) – bir işi başqasına gördürmək əvəzinə, özün etməyin üzərində qurulmuş iş modelidir. Müştəri hazır xidmət almır, əvəzində:

• məhsulu alır
• təlimatı oxuyur
• vaxtını və əməyini sərf edir
• işi özü tamamlayır

Bu yanaşma həm xərcləri azaldır, həm də müştəriyə nəzarət və məmnunluq hissi verir.

DIY modeli əsasən:

• mebel
• ev təmiri
• dekorasiya
• texniki və məişət məhsulları

sahələrində geniş yayılıb.

DIY İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Əsas gəlir mənbəyi məhsul satışıdır. Şirkət:

• hazır xidməti yox
• özün quraşdırıla bilən məhsulu

satır və bununla logistika, işçi və servis xərclərini azaldır.

Əlavə olaraq, bəzi müştərilər işi özləri görə bilmədikdə və ya istəmədikdə:

• peşəkar ustalara ehtiyac duyur

Bu nöqtədə DIY şirkətləri:

• öz peşəkar şəbəkələri vasitəsilə
• ödənişli montaj və xidmət

təklif edərək əlavə gəlir də yarada bilirlər.

42. Employment Agency (İstihdam Bürosu) İş Modeli

İstihdam bürosu iş modeli iş axtaranlarla işçi axtaran şirkətləri bir-biri ilə uyğunlaşdıran vasitəçi struktur üzərində qurulub. Bu qurumlar:

• insanlara iş tapmaqda
• şirkətlərə uyğun kadr tapmaqda

kömək edir, amma birbaşa işə götürən tərəf olmurlar.

Proses adətən belə işləyir:

• iş axtaranlar agentliyə müraciət edir
• şirkətlər vakansiyalarını agentliyə bildirir
• agentlik namizədlərlə müsahibə aparır
• uyğun namizədləri şirkətlərlə görüşdürür

Bəzi hallarda namizəd ilkin mərhələdə agentlik üzərindən ödəniş alır. Əgər şirkət namizədi daimi işə götürmək qərarı verərsə, artıq əmək müqaviləsi birbaşa şirkətlə bağlanır.

İstihdam Bürosu İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Əsas gəlir mənbəyi şirkətlərdir, iş axtaranlar yox.

Gəlir formaları:

• daimi işə qəbul olunan namizədin illik əsas maaşının %15–30-u qədər komissiya
• müvəqqəti və ya sərbəst işçilərin saatlıq əmək haqqına əlavə marja
• tələblə işə qəbul (on-demand recruitment) xidmət haqları

Şirkətlər bu agentliklərdən istifadə etməklə:

• vaxt qazanır
• daxili HR yükünü azaldır
• daha düzgün namizədlərə daha tez çatır

Bu səbəbdən istihdam büroları xüsusilə böyük şirkətlər və sürətlə böyüyən bizneslər üçün vacib rol oynayır.

43. Factoring (Faktoring) İş Modeli

Faktoring iş modeli şirkətlərin gələcəkdə tahsil edəcəyi alacaqları (fakturaları) daha tez pula çevirmək üçün bu alacaqları endirimli qiymətlə faktoring şirkətinə satması üzərində qurulub. Yəni biznes “pulum var, amma 60–90 gün sonra gələcək” problemini faktoringlə bu gün həll edir.

Proses adətən belə işləyir:

• şirkət müştərisinə faktura kəsir
• bu fakturanı faktoring şirkətinə satır
• faktoring şirkəti məbləğin böyük hissəsini dərhal ödəyir
• müştəri vaxtı çatanda pulu artıq faktoring şirkətinə ödəyir

Bu əməliyyat zamanı faktura üzrə mülkiyyət hüququ faktora keçir. Yəni borclu müştəridən pulu tələb etmək, tahsil etmək hüququ artıq faktoring şirkətinə məxsus olur.

Faktoring banklar tərəfindən də təklif olunsa da, bazarda:

• yalnız faktoringə fokuslanan şirkətlər
• faktoring brokerləri və agentlikləri

də geniş yayılıb. Xüsusilə dövriyyəsi böyük, amma nağd pul axını zəif olan şirkətlər üçün bu model çox cəlbedicidir.

Faktoring İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Faktoring şirkətinin qazancı bir neçə komponentdən formalaşır:

• endirim haqqı (faiz + kredit riski)
• alacağın tahsili üçün göstərilən xidmət haqları
• kredit dəyərləndirməsi və risk analizi
• tahsilat prosesinin idarə olunması

Əsas qazanc məntiqi isə sadədir:
faktoring şirkətinin faktura üçün ödədiyi məbləğ ilə borcludan tahsil etdiyi məbləğ arasındakı fərq,
– mümkün ödənməmə riskləri çıxıldıqdan sonra –
onun xalis mənfəətini formalaşdırır.

44. Franchising (Françayzinq) İş Modeli

Françayzinq iş modeli bir şirkətin öz markasını, biznes modelini və əməliyyat sistemini başqa sahibkarlara müəyyən şərtlərlə istifadə etməyə verməsi üzərində qurulub. Burada iki əsas tərəf var:

• franchisor (marka sahibi)
• franchisee (markanı alan sahibkar)

Franchisee üçün bu model:

• sıfırdan marka qurmaq riskini azaldır
• artıq bazarda tanınmış adla işə başlamağa imkan verir
• sınaqdan keçmiş biznes modelindən istifadə etməyə şərait yaradır

Xüsusilə qida sektorunda franchise alanlar üçün böyük rahatlıq var:
reseptlər, məhsullar, hətta xammal çox vaxt mərkəzdən gəlir. Təchizat, standart və keyfiyyət problemləri minimuma enir.

Franchisor üçün isə bu model:

• yüksək sərmayə qoymadan
• sürətli böyümə
• geniş coğrafi yayılma

imkanı yaradır. Yəni şirkət öz pulu ilə filial açmaq əvəzinə, başqalarının sərmayəsi ilə böyüyür.

Franchising İş Modeli Necə Pul Qazanır?

Françayzinq modeli bir neçə paralel gəlir mənbəyinə malikdir:

• başlanğıc haqqı (franchise alma haqqı)
• marka və sistem istifadəsi üçün aylıq royalti
• aylıq dövriyyədən faiz payı

Bəzi modellərdə:

• dövriyyə faizi əvəzinə sabit aylıq ödəniş
• yalnız franchisor-dan alınmalı olan məhsul və material satışı

da gəlir mənbəyinə çevrilir.

Bu səbəbdən françayzinq həm marka sahibi, həm də sahibkar üçün riskləri bölüşdürən, amma miqyaslı böyüməyə imkan verən güclü bir biznes modelidir.

45. FREEMIUM (ÖDƏNİŞSİZ)

Freemium iş modeli necə işləyir?

Freemium iş modeli əsasən rəqəmsal məhsul və xidmətlərdə istifadə olunur. Bu modeldə istifadəçiyə xidmətin əsas versiyası tamamilə pulsuz, əlavə və daha inkişaf etmiş funksiyalar isə ödənişli (premium) şəkildə təqdim edilir. Proqram təminatı, mobil tətbiqlər, oyunlar, media platformaları və veb servislər bu modelin ən geniş yayıldığı sahələrdir.

“Freemium” anlayışı Free (pulsuz) və Premium (ödənişli) sözlərinin birləşməsindən yaranıb və eyni zamanda bir qiymət strategiyası hesab olunur. Əslində bu model 1980-ci illərdən istifadə edilən pulsuz proqram modellərinin daha inkişaf etmiş formasıdır.

Bu yanaşma əsasən paylama xərcləri çox aşağı olan xidmətlər üçün əlverişlidir. Çünki istifadəçilərin böyük əksəriyyəti pulsuz versiyanı seçir və sistem böyük istifadəçi bazası üzərində qurulur.

Freemium iş modeli necə pul qazanır?

Bu modeldə əsas şərt odur ki, bütün istifadəçilərin (pulsuz + ödənişli) saxlanma və paylama xərci, premium istifadəçilərdən əldə olunan gəlirdən az olsun.

Praktikada bu olduqca çətindir. Çünki pulsuz istifadəçiləri ödənişli istifadəçiyə çevirmək ciddi marketinq, məhsul dəyəri və psixoloji motivasiya tələb edir. Ümumiyyətlə uğurlu hesab edilən göstərici odur ki, istifadəçilərin təxminən 5%-i premium versiyaya keçsin.

46. FULL STACK (TAM YIĞIN MODELİ)

Full Stack iş modeli necə işləyir?

Tam yığın (Full Stack) iş modeli, bir şirkətin məhsulun istehsalı, paylanması, satışı və dəstəyini tam şəkildə özü idarə etməsi prinsipinə əsaslanır. Bu model xüsusilə texnologiya sektorunda geniş yayılıb.

Bu yanaşmada şirkət:

• vasitəçiləri aradan qaldırır
• bütün müştəri təcrübəsini özü nəzarətdə saxlayır
• dəyər zəncirinin bütün mərhələlərinə sahib olur

Bu, şaquli inteqrasiya olunmuş bir modeldir. Yəni şirkət məhsulun komponentlərini, texnologiyasını, logistikasını və xidmətlərini mümkün qədər öz daxilində yaradır və idarə edir. Bu isə geniş sahə biliyi, güclü komanda və ciddi idarəetmə tələb edir.

Full Stack iş modeli necə pul qazanır?

Tam yığın modeli mümkün qədər çox vasitəçini aradan qaldıraraq:

• xərcləri azaldır
• vaxt itkilərini minimuma endirir
• mənfəət marjasını artırır

Beləliklə, şirkət həm gəliri, həm də müştəri ilə əlaqəni birbaşa özü idarə edir.

47. HIRE & LEASING (KİRALAMA)

Hire & Leasing iş modeli necə işləyir?

Hire və Leasing modeli, müştərilərə məhsula sahib olmadan, onu müəyyən müddət istifadə etmək imkanı yaradır. Müştəri məhsulu satın almır, yalnız istifadəsinə görə davamlı ödəniş edir.

Bu modeldə məhsulun:

• mülkiyyəti
• sığortası
• texniki baxımı

tam şəkildə məhsul sahibinin üzərində qalır.

Kiralama (Hire) və Leasing oxşar görünsə də, aralarında fərq var:

• Kiralama (Hire): Müştəri adətən əvvəlcədən müəyyən ilkin ödəniş edir və aylıq bərabər ödənişlərlə məhsuldan istifadə edir.
• Leasing: Müştəri müəyyən müddət ərzində məhsuldan istifadə edir və əvvəlcədən razılaşdırılmış aralıqlarla icarə haqqı ödəyir.

Hər iki halda da müştəri məhsulun sahibi olmur.

Hire & Leasing iş modeli necə pul qazanır?

Bu modeldə əsas gəlir mənbəyi:

• müştərinin məhsuldan istifadə etdiyi müddət ərzində etdiyi müntəzəm ödənişlərdir.

Məhsul sahibi üçün davamlı və proqnozlaşdırıla bilən pul axını yaradan bu model, xüsusilə avtomobil, avadanlıq, texnika və sənaye sahələrində geniş istifadə olunur.

48. LEAD GENERATION (MÜŞTƏRİ ADAYI OLUŞDURMA)

Lead Generation iş modeli necə işləyir?

Müştəri Adayı Yaratma (Lead Generation) iş modeli, bir biznesin məhsul və ya xidmətlərinə marağı ola biləcək insanlarla əlaqə qurması üzərində qurulub.

Bu modeldə fəaliyyət göstərən platformalar və şirkətlər adətən:

• qiymət müqayisələri
• məhsul və xidmət icmalları
• formalar, testlər, kampaniyalar

vasitəsilə internet istifadəçilərini cəlb edir və onları potensial müştəriyə (lead) çevirir.

Texnologiya və internet bu modelin əsas dayağıdır. Çünki məqsəd, istifadəçini birbaşa satışa yox, satışa yaxın bir fürsətəçevirməkdir. Daha sonra bu potensial müştərilər, həmin sahədə fəaliyyət göstərən digər bizneslərə ötürülür.

Lead Generation iş modeli necə pul qazanır?

Müştəri Adayı Yaratma şirkətləri adətən:

• yaradılan hər bir lead üçün sabit ödəniş alaraq

pul qazanır.

Bəzi hallarda (daha az yayılmış formada) isə:

• baş tutan satışın müəyyən faizini komissiya kimi ala bilirlər.

49. LICENSING (LİSENZİYALAŞDIRMA)

Lisenziyalaşdırma iş modeli necə işləyir?

Lisenziyalaşdırma iş modeli, müəllif hüquqları və ya intellektual mülkiyyət ilə qorunan məhsul və ideyaların istifadəsinə icazə verilməsi üzərində qurulub.

Bu icazə:

• müəyyən müddət
• konkret region
• yenilənmə şərtləri

ilə məhdudlaşdırıla bilər.

Lisenziya verən tərəf, lisenziya alan şəxsə və ya şirkətə həmin məhsuldan istifadə edərək istehsal, paylama və marketinq aparmaq hüququ tanıyır.

Bu model xüsusilə aşağıdakı sahələrdə geniş yayılıb:

• proqram təminatı
• ticarət nişanları və brendlər
• sənət əsərləri və personajlar
• patentlə qorunan ixtiralar

Lisenziyalaşdırma iş modeli necə pul qazanır?

Bu modeldə gəlir adətən:

• sabit ödəniş
• və ya istifadəyə görə alınan royalty (faiz)

şəklində formalaşır.

Ödəniş məbləği istifadəçi sayı, satış həcmi və ya məhsuldan istifadə intensivliyinə görə dəyişə bilər.

50. LOW COST CARRIER (DÜŞÜK MALİYYƏTLİ DAŞIYICI)

Düşük Maliyyətli Daşıyıcı iş modeli necə işləyir?

Düşük maliyyətli daşıyıcılar, ənənəvi hava yollarında bilet qiymətinə daxil olan bir çox xidməti təklif etməyən, buna görə də daha ucuz bilet satan aviaşirkətlərdir.

Bu modeldə əsas prinsip:

• əməliyyat xərclərini minimuma endirmək
• xidmətləri sadələşdirmək
• sərnişinə yalnız əsas uçuşu satmaqdır

Bu tip aviaşirkətlər adətən:

• uçuş zamanı pulsuz yemək-içki vermir
• əlavə komfort təklif etmir
• bəzi xidmətləri ayrıca ödənişlə təqdim edir

Bu yanaşma onların ümumi xərclərini azaltdığı üçün biletlər də daha ucuz olur.

Düşük Maliyyətli Daşıyıcı iş modeli necə pul qazanır?

Bu şirkətlərin əsas gəlir mənbələri:

• əlavə baqaj ödənişləri
• uçuş zamanı yemək və içkilərin satışı
• sığorta və əlavə xidmətlər
• ucuz biletlərin yüksək həcmdə satılmasıdır

Yəni əsas uçuş ucuzdur, amma yan xidmətlər üzərindən gəlir yaradılır.

51. LOYALTY (SADAKAT)

Sadakat iş modeli necə işləyir?

Sadakat Proqramı iş modeli, müştəriləri müəyyən bir biznesdə daha çox xərcləməyə təşviq etmək üzərində qurulub. Müştəri hər alış-veriş etdikcə müəyyən miqdarda bonus və ya mükafat xalı (virtual valyuta) qazanır.

Bu xallar:

• müəyyən həddə çatdıqdan sonra
• məhsul və ya xidmətlərlə dəyişdirilə bilir

Bu sistem tez-tez “qazan və xərclə” (earn & burn) modeli kimi də tanınır. Yəni müştəri uçuş, alış-veriş və ya xidmət qarşılığında xal qazanır, sonra həmin xalları pulsuz və ya endirimli imkanlar üçün istifadə edir.

İlk dövrlərdə bu model əsasən marketinq strategiyası kimi düşünülmüşdü. Məsələn, pərakəndə mağazalarda deşikli kartlarla başlayan sadakat proqramları sonradan xüsusilə aviaşirkətlərdə çox məşhurlaşdı.

Bəzi aviaşirkətlərin sadakat proqramları o qədər böyüdü ki:

• ayrıca biznesə çevrildi
• fərqli şirkətlərə öz proqramlarını təklif etməyə başladılar

Sadakat iş modeli necə pul qazanır?

Sadakat proqramları əsas gəliri:

• topladıqları xalları digər qurumlara satmaqla əldə edir

Bu qurumlar çox vaxt:

• kredit kartı verən banklar
• maliyyə təşkilatları olur

Hər il milyardlarla dollar dəyərində xal alınır və müştərilərə paylanır. Müştəri bu xallardan istifadə etdikdə, sadakat proqramı onları yenidən geri almış olur.

Bu modeldə gəlirliliyi artıran əsas mexanizmlər:

• xalların istifadə müddətinin olması
• qazanmağın çətinləşdirilməsi
• mükafatların tədricən bahalaşdırılmasıdır

Bu yanaşma modeli daha gəlirli etsə də, müştəri baxımından bəzən cazibəni azalda bilir.

52. MARKETPLACE (PAZAR YERİ)

Marketplace iş modeli necə işləyir?

Marketplace (Pazar Yeri) iş modeli, alıcılarla satıcıları bir platforma üzərindən bir araya gətirən sistemdir.

Bu tip platformalar:

• alıcı və satıcıları mərkəzləşdirilmiş şəkildə birləşdirir
• adətən özlərinə məxsus məhsul ehtiyatına sahib olmur
• ticarəti sadəcə asanlaşdıran vasitəçi rolunu oynayır

Marketplace-lərin əsas üstünlüyü ondadır ki:

• çox sayda alıcı və satıcı bir-birini asanlıqla tapır
• bazar daha şəffaf və səmərəli işləyir
• parçalanmış təklif və tələbi sürətlə uyğunlaşdırır

Yaxşı qurulmuş bir pazar yeri:

• satıcı üçün daha çox müştəri
• alıcı üçün daha çox seçim yaradır

Marketplace iş modeli necə pul qazanır?

Marketplace platformaları əsasən:

• satıcılardan komissiya alaraq gəlir əldə edir

Bundan əlavə olaraq:

• məhsulu ön plana çıxarmaq
• fərdiləşdirilmiş tövsiyələr vermək
• premium xidmətlərə çıxış

kimi imkanlar üçün əlavə ödənişlər tələb oluna bilər.

Bəzi pazar yerlərində:

• məhsul yerləşdirmə (listing) haqqı
• aylıq və ya illik abunəlik ödənişi

də tətbiq olunur.

Marketplace iş modelini istifadə edən şirkətlər

• Amazon
• eBay
• Alibaba

53. NYOP: NAME YOUR OWN PRICE (FİYATI SƏN MÜƏYYƏNLƏŞDİR)

Kendi Fiyatını Belirle (NYOP) iş modeli necə işləyir?

Kendi Fiyatını Belirle (NYOP) modeli, alıcının məhsul və ya xidmət üçün öz qiymət təklifini verdiyi, satıcının isə bu təklifi qəbul edib-etməmək hüququna sahib olduğu iş modelidir.

Bu modeldə:

• alıcı qiyməti özü təklif edir
• satıcının isə gizli minimum qəbul qiyməti (eşik qiymət) olur
• alıcı bu eşik qiyməti görmür

Əgər alıcının təklif etdiyi məbləğ:

• eşik qiymətə bərabər və ya ondan yüksəkdirsə → satış baş tutur
• eşik qiymətdən aşağıdırsa → satış baş tutmur və alıcı qiyməti yenidən artıra bilər

Bu model, xüsusilə:

• otellər
• uçuş biletləri
• stok idarəsi tələb edən sahələr

üçün əlverişlidir.

Kendi Fiyatını Belirle iş modeli necə pul qazanır?

Bu modeldə gəlir:

• məhsul və xidmət satışlarından əldə olunur

Satıcılar:

• minimum marjanı qorumaq üçün eşik qiyməti gizli saxlayır
• bazardakı tələbi və boşluqları çevik şəkildə qiymətləndirə bilir

54. OMNI-CHANNEL (ÇOXKANALLI MODEL)

Omni-Channel iş modeli necə işləyir?

Omni-channel modeli, bir şirkətin:

• müştərilərinə
• məhsul, xidmət və dəstəyə

bütün kanallar üzərindən eyni anda və inteqrasiya olunmuş şəkildə çıxış imkanı yaratdığı yanaşmadır.

Bu kanallara daxildir:

• mobil tətbiqlər
• veb sayt
• fiziki mağaza
• telefon dəstəyi
• SMS, e-mail və digər rəqəmsal kanallar

Omni-channel modelinin əsas fərqi ondadır ki:

• müştəri hansı kanaldan istifadə etməsindən asılı olmayaraq
• vahid və problemsiz təcrübə yaşayır

Məsələn:

• mağazada alış-veriş edən müştəriyə SMS ilə endirim göndərilir
• onlayn səbət fiziki mağazada davam etdirilə bilir

Getir nümunəsində olduğu kimi:

• tək bir hesabla
• bir-biri ilə əlaqəli bir neçə tətbiqdən istifadə mümkündür

Burada əsas məsələ:

• kanalların sayı yox
• kanalların bir-biri ilə nə dərəcədə inteqrasiya olunmasıdır

Omni-Channel iş modeli necə pul qazanır?

Omni-channel yanaşma:

• alış prosesini asanlaşdırır
• müştərinin qərar vermə müddətini qısaldır
• alış ehtimalını artırır

Müştəri istədiyi kanaldan rahatlıqla alış edə bildiyi üçün:

• satışlar artır
• gəlir yüksəlir
• marka ilə əlaqə güclənir

55. OPEN SOURCE (AÇIQ MƏNBƏ)

Tanıyanlar?
Linux əməliyyat sistemi.
Tam mənada açıq mənbə kodunun şah əsəri.

Açıq Mənbə iş modeli necə işləyir?

Açıq mənbə (Open Source) iş modeli, məhsulun özünü tamamilə pulsuz təqdim edib, onun üzərində istəyə bağlı ödənişli peşəkar xidmətlər, texniki dəstək və baxım satmaq prinsipi ilə işləyir.

Bu modeldə:

• məhsulun mənbə kodu hər kəs üçün açıqdır
• istifadə, dəyişdirmə və paylaşma azaddır
• məhsulun lisenziyası üçün ödəniş tələb olunmur

Yəni:

• proqramın özündən birbaşa gəlir yoxdur
• gəlir xidmətlər üzərindən formalaşır

Bu yanaşma bəzən “Professional Open Source” kimi də adlandırılır.

Yaxşı nümunə:

• WordPress – wordpress.org üzərindən tam pulsuz yüklənir və istifadə olunur
• amma sayt yerləşdirmə, premium plaginlər və əlavə imkanlar üçün wordpress.com-da aylıq ödəniş tələb olunur

Açıq Mənbə iş modeli necə pul qazanır?

Açıq mənbə modeli əsasən aşağıdakılardan gəlir əldə edir:

• peşəkar texniki dəstək
• sistem qurulması və optimizasiya
• baxım və təhlükəsizlik xidmətləri
• premium əlavələr və hosting

Məhsul pulsuzdur, ekspertlik pulludur.

56. OTT: OVER THE TOP (ƏNƏNƏVİ YAYIMIN ÜSTÜNDƏ)

OTT iş modeli necə işləyir?

OTT (Over The Top), televiziya, film və digər media məzmununun:

• kabel TV
• peyk yayımı
• klassik yayımçı

istifadə etmədən, birbaşa internet üzərindən istifadəçiyə çatdırılması deməkdir.

OTT sistemləri:

• internet sürətinin dəyişkənliyinə uyğunlaşır
• real vaxtda keyfiyyəti avtomatik tənzimləyir
• istifadəçiyə fasiləsiz izləmə təcrübəsi təqdim edir

İstifadəçi üçün:

• televizor, telefon, planşet, laptop fərqi yoxdur
• internet varsa, məzmun var

OTT iş modeli necə pul qazanır?

OTT platformaları əsasən:

• aylıq və ya illik abonəlik haqları
• platforma daxilində reklam gəlirləri

üzərindən gəlir əldə edir.

OTT iş modelindən istifadə edən şirkətlər

• Netflix
• Amazon Prime
• Exxen

Bu modeldə əsas güc:

• davamlı məzmun
• istifadəçi vərdişi
• uzunmüddətli abunədir

57- OUTSOURCE (DIŞ MƏNBƏƏDƏN İSTİFADƏ İŞ MODELİ)

Dış mənbədən istifadə iş modeli necə işləyir?

Dış mənbədən istifadə (Outsource) iş modeli, şirkətlərin öz əsas fəaliyyət sahələrinə daxil olmayan iş proseslərini başqa ixtisaslaşmış müəssisələrə həvalə etməsi üzərində qurulub.

Bu yanaşma şirkətlərə, xüsusilə öz daxilində kifayət qədər bilik və ya təcrübə olmayan sahələrdə yaranan boşluğu doldurmağa kömək edir. Beləliklə, müəssisələr əsas kompetensiyalarına fokuslana və daha səmərəli fəaliyyət göstərə bilirlər.

Dış mənbədən istifadə eyni zamanda sabit xərclərin azaldılması üsuludur. Çünki bu xidmətlər müqavilə əsasında göstərildiyi üçün şirkətlər yalnız ehtiyac olduqda və ehtiyac qədər ödəniş edirlər. Bu da büdcə baxımından daha çevik və nəzarətli bir model yaradır.

İnternet əsaslı xidmətlərin inkişafı nəticəsində rəqəmsal outsource anlayışı formalaşıb. Bu, şirkətlərin dünyanın istənilən nöqtəsindən uzaqdan xidmət ala bilməsinə imkan yaradır.

Dış mənbədən istifadə iş modeli necə pul qazanır?

Bu model üzrə fəaliyyət göstərən şirkətlər adətən:

• aylıq xidmət haqqı,
• saatlıq ödəniş,
• layihə əsaslı qiymət

üzərindən gəlir əldə edirlər. Bəzi hallarda performansa əsaslanan əlavə ödənişlər də tətbiq oluna bilər.

58- P2P: PEER TO PEER (Yoldaşlar arasındakı iş modeli) 

P2P iş modeli necə işləyir?

P2P (Peer to Peer) iş modeli, fərdlərin birbaşa bir-biri ilə əlaqə quraraq məhsul və ya xidmət mübadiləsi aparmasına imkan yaradan modeldir.

Bu modeldə platformalar əsasən:

• alıcı və satıcını bir araya gətirir,
• avtomatik (alqoritm əsaslı) və ya manual axtarış sistemi təqdim edir,
• istifadəçilərin bir-birini tapmasını və əlaqə qurmasını asanlaşdırır.

P2P anlayışı ilk dəfə 1999-cu ildə istifadəyə verilən Napster fayl paylaşım sistemi ilə geniş yayılıb. Bu model milyonlarla internet istifadəçisinin birbaşa əlaqə qurmasına, qruplar yaratmasına və istifadəçi əsaslı şəbəkələr formalaşdırmasına imkan verib.

Bu gün P2P modeli:

• ikinci əl satış,
• kirayə platformaları,
• xidmət bazarları,
• paylaşım iqtisadiyyatı

kimi sahələrdə geniş istifadə olunur.

P2P iş modeli necə pul qazanır?

P2P platformalar adətən:

• hər satışdan komissiya,
• əməliyyat başına xidmət haqqı

alaraq gəlir əldə edirlər.

Bəzi platformalar əlavə olaraq:

• elan yerləşdirmə haqqı,
• premium xidmətlər,
• reklam gəlirləri

vasitəsilə də pul qazana bilirlər.

59- PAYG: PAY AS YOU GO (İSTİFADƏ ETDİKCƏ ÖDƏ)

İstifadə etdikcə ödə iş modeli necə işləyir?

İstifadə etdikcə ödə (Pay As You Go) iş modeli, xidmətlərin istifadənin həcminə əsasən qiymətləndirilməsi prinsipi ilə işləyir. Müştərilər yalnız istifadə etdikləri xidmət qədər, əvvəlcədən müəyyən edilmiş tarif üzrə ödəniş edirlər.

“Ölçülə bilən istifadə” kimi də tanınan bu model taksilərdən tutmuş veb-sayt hostinq xidmətlərinə qədər bir çox sahədə tətbiq olunur.

İstifadə etdikcə ödə iş modeli necə pul qazanır?

Bu model xidmət vahidinin təqdim olunma maya dəyərindən daha yüksək qiymət tələb etməklə gəlir əldə edir.

60- PPP: PUBLIC PRIVATE PARTNERSHIP

(DÖVLƏT–ÖZƏL SEKTOR TƏRƏFDAŞLIĞI)

PPP modeli necə işləyir?

PPP (dövlət–özəl sektor tərəfdaşlığı) modeli, dövlət qurumları ilə özəl sektor şirkətləri arasında ictimai infrastrukturun maliyyələşdirilməsi, tikintisi və istismarı məqsədilə qurulan əməkdaşlıq modelidir.

Bu model körpülər, ictimai nəqliyyat sistemləri, enerji stansiyaları kimi iri infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsində istifadə olunur. Adətən özəl sektor üçün müəyyən müddətə vergi güzəştləri və qismən mülkiyyət hüquqları nəzərdə tutulur.

Dövlət–özəl sektor tərəfdaşlığı modeli yüksək ixtisaslı kadrlar və böyük maliyyə resursları tələb edən iri layihələr üçün xüsusilə əlverişlidir.

PPP modeli necə pul qazanır?

Bu model dövlətin ictimai infrastruktur ehtiyaclarını qarşılamaq üçün yetərli maliyyə tapmasına kömək edir.

Layihədə çalışan bütün işçilər göstərdikləri xidmətlərə görə əməkhaqqı alırlar.

Layihədə iştirak edən özəl sektor şirkətləri, yatırımlarını geri qaytarmaq üçün dövlətlə razılaşma əsasında həmin infrastrukturu məhdud müddət ərzində istismar edə bilirlər. Bəzi hallarda minimum istifadə zəmanəti haqqı da tələb oluna bilər.

61- PRICE DISCRIMINATION (QİYMƏT FƏRQLƏNDİRMƏSİ)

Qiymət fərqləndirmə modeli necə işləyir?

Qiymət fərqləndirmə modeli, eyni məhsul və ya xidmətin müxtəlif müştəri qruplarına fərqli qiymətlərlə təklif edilməsi prinsipinə əsaslanır. Bu fərqləndirmə demoqrafik xüsusiyyətlərə, iqtisadi vəziyyətə, istifadə məqsədinə və digər meyarlara görə aparıla bilər.

Şirkətlər bazarı məsələn:

• təhsil məqsədli istifadəçilər,
• korporativ müştərilər,
• yüksək gəlirli şəxslər,
• orta gəlirli istehlakçılar

kimi seqmentlərə ayıra bilərlər.

Bu modelin işləməsi üçün istehlakçı qruplarının tələb elastikliyi fərqli olmalıdır. Məsələn, tələbi elastik olmayan seqmentlər (korporativ müştərilər) daha yüksək qiymət ödəyərkən, tələbi daha elastik olan seqmentlər (tələbələr) daha aşağı qiymət ödəyirlər.

Qiymət fərqləndirmə modeli necə pul qazandırır?

Fərqli istehlakçı qrupları eyni məhsul və ya xidmət üçün ödəməyə hazır olduqları fərqli maksimum qiymət səviyyələrinə malikdirlər.

Qiymət fərqləndirmə modeli şirkətlərə hər bir bazar seqmentindən maksimum mümkün gəliri əldə etməyə imkan verir. Məqsəd, hər müştəridən onun ödəməyə razı olduğu ən yüksək qiyməti almaqdır ki, bu da ümumi gəlirin artmasına səbəb olur.

62- PRIVATE LABEL (ÖZƏL MARKA)

Private Label iş modeli necə işləyir?

Özəl Marka (Private Label) iş modeli, adətən böyük pərakəndə satış şəbəkələrinin daha yüksək mənfəət marjası əldə etmək məqsədilə məhsulları öz markası altında satışa çıxarması prinsipi ilə işləyir. Bu məhsullar satıcının öz adı ilə markalanır, istehsal isə üçüncü tərəf istehsalçılar tərəfindən həyata keçirilir.

Tipik endirim mağazaları və supermarketlər həm milli markaların, həm də özəl markalı məhsulların qarışığını satışa təqdim edirlər. Milli markalar tanınmış istehsalçılar tərəfindən istehsal olunur və istehsalçının markası ilə müxtəlif satış nöqtələrində satılır. Özəl markalı məhsullar isə ya birbaşa satıcı üçün istehsal olunur, ya da satıcı tərəfindən eksklüziv satış hüququ ilə alınır.

Məsələn, Migros-un öz adı ilə daha münasib qiymətə məhsullar satması bu modelə klassik nümunədir.

Private Label iş modeli necə pul qazanır?

Özəl Marka iş modeli, böyük pərakəndə şəbəkələrin öz marka gücündən istifadə edərək yüksək həcmdə məhsulları topdansatış qiymətinə əldə etməsi hesabına gəlir yaradır. Private Label istehsalçıları üçün ayrıca markalaşma və reklam xərclərinə ehtiyac yoxdur, çünki onlar sadəcə satıcının istədiyi markanı məhsul üzərində tətbiq edirlər.

63- SAAS: SOFTWARE AS A SERVICE (XİDMƏT KİMİ PROQRAM TƏMİNATI)

SaaS modeli necə işləyir?

SaaS (Software as a Service – Xidmət kimi proqram təminatı) modeli istifadəçilərin proqramı öz cihazlarına quraşdırmadan və texniki baxım aparmadan, internet üzərindən birbaşa bulud əsaslı tətbiqlərə çıxış etməsinə imkan verir.

Müştərilər proqram təminatını satın almaq əvəzinə, onun istifadəsini icarəyə götürür və internet vasitəsilə həmin tətbiqdən istifadə edirlər. SaaS provayderi isə bütün texniki infrastrukturu — serverləri, məlumat bazalarını, proqram təminatını, aralıq sistemləri və təhlükəsizliyi özü idarə edir və xidmətin fasiləsiz işləməsini təmin edir.

SaaS modeli necə pul qazanır?

SaaS şirkətləri əsasən aylıq və ya illik abonə haqqı hesabına gəlir əldə edirlər.

Bəzi SaaS platformaları isə istifadə həcminə əsaslanan ödəniş modelini tətbiq edir, yəni müştəri yalnız istifadə etdiyi proqram resursları qədər ödəniş edir.

64- SHBM: SECOND HAND BUSINESS MODEL

(İKİNCİ ƏL İŞ MODELİ)

İkinci əl iş modeli necə işləyir?

İkinci əl məhsullar daha əvvəl başqa bir alıcı tərəfindən istifadə olunmuş əşyalardır. Bu məhsullar adətən ilkin pərakəndə satış qiymətinin xeyli aşağısına satılır.

İkinci əl alış-verişin əsas motivasiyası iqtisadi səbəblər və istehlakçıların ekoloji (yaşıl) seçimləridir. Yeni məhsullarla istifadə olunmuş məhsullar arasındakı qiymət fərqi ikinci əl bazarına olan tələbi ciddi şəkildə artırır.

Bəzi istehlakçılar isə emosional səbəblərlə — tarixi dəyəri olan və ya şəxsi hekayə daşıyan əşyalara sahib olmaq üçün ikinci əl məhsullara üstünlük verirlər.

İkinci əl iş modeli necə pul qazanır?

İkinci əl ticarət platformaları əsasən:

• platformalarında göstərilən reklamlardan,
• məhsulların birbaşa satışından,
• elanların önə çıxarılması (premium siyahılama) üçün alınan ödənişlərdən

gəlir əldə edirlər.

65- SUPPLY CHAIN (TEDARİK ZƏNCİRİ)

Təchizat zənciri modeli necə işləyir?

Təchizat zənciri, bir məhsulun mənbədən son bazara qədər hərəkətini təmin edən və istehsalçı ilə onun təchizatçıları arasında qurulan fəaliyyətlər şəbəkəsidir.

Bu model xammalın əldə olunmasından başlayaraq istehsal, paylama və satış da daxil olmaqla məhsulun bazara çıxmasına qədər olan bütün mərhələləri əhatə edir.

Təchizat zənciri modeli necə pul qazanır?

Səmərəli qurulmuş təchizat zənciri şirkətlər üçün:

• satışların artmasına,
• ümumi gəlirliliyin yüksəlməsinə

imkan yaradır.

Zəncirdə iştirak edən bütün tərəflər — istehsalçılar, logistika şirkətləri, distribyutorlar və digər oyunçular göstərdikləri xidmətlərə görə ödəniş alırlar.

66- WHOLESALER (TOPDAN SATICI)

Topdansatış modeli necə işləyir?

Topdansatış modeli, məhsulları istehsalçılardan böyük həcmdə və endirimli qiymətlərlə alıb, daha sonra pərakəndə satıcılara daha yüksək qiymətə satan vasitəçi modelidir.

Topdansatıcılar məhsulları elə qiymətlərlə təqdim edirlər ki, pərakəndə satıcılar həmin məhsulları son istehlakçılara daha yüksək qiymətə sata bilsinlər.

Topdansatış modeli necə pul qazanır?

Topdansatıcılar:

• istehsalçılardan məhsulları ucuz qiymətə alaraq xərclərini azaldır,
• pərakəndə satıcılara daha yüksək qiymətə sataraq gəlir əldə edirlər.

Bu qiymət fərqi topdansatış modelinin əsas qazanc mənbəyini təşkil edir.