18 Yan 2026 | Təhsil və elm

Əmək Məcəlləsində aparılan dəyişikliklər təsadüfi xarakter daşımır. Bu yeniliklər son illərdə iş bazarında baş verən köklü dəyişikliklərin nəticəsidir. Texnologiyanın sürətlə inkişaf etməsi, onlayn iş modellərinin artması, ailə institutunun rolunun güclənməsi və sosial təminatlara olan tələbat qanunvericiliyin yenilənməsini qaçılmaz edib. Dövlət bu dəyişikliklərlə həm işçinin hüquqlarını daha yaxşı qorumağı, həm də işəgötürən üçün daha şəffaf və praktik mexanizmlər yaratmağı hədəfləyir.
Əvvəllər bir çox hallarda əmək münasibətlərində qeyri-müəyyənliklər mövcud idi. Məsələn, distant işləyən şəxslərin statusu, ailə məsuliyyətləri olan işçilərin hüquqları və ya hərbi xidmətə çağırılan işçilərin təminatları dəqiq tənzimlənmirdi. Yeni dəyişikliklər bu boşluqları aradan qaldıraraq əmək münasibətlərini daha balanslı hala gətirir.
Məsafədən iş, yəni distant iş, işçinin əmək fəaliyyətini ənənəvi iş yerindən kənarda icra etməsi deməkdir. Bu modeldə işçi fiziki olaraq ofisə gəlmir, lakin öz vəzifələrini elektron vasitələr, proqram təminatları, internet və digər texniki imkanlar vasitəsilə yerinə yetirir. Bu iş forması xüsusilə pandemiyadan sonra daha geniş yayılıb və artıq bir çox sahədə daimi iş modelinə çevrilib.
Distant iş yalnız evdən işləmək anlamına gəlmir. İşçi ölkənin başqa şəhərində, hətta xaricdə ola bilər. Əsas şərt odur ki, əmək funksiyası məsafədən icra oluna bilsin və işin nəticəsi işəgötürən tərəfindən qiymətləndirilə bilsin.
Yeni dəyişikliklərə əsasən, məsafədən işləyən işçilərlə bağlı bütün şərtlər əmək müqaviləsində açıq şəkildə göstərilməlidir. İş vaxtının başlanğıcı və bitişi, hesabatlılıq forması, istifadə edilən texniki vasitələr, məlumatların qorunması və məxfilik məsələləri tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə müəyyən edilir.
Bu yanaşma həm işçi, həm də işəgötürən üçün aydınlıq yaradır. İşçi hansı saatlarda məsuliyyət daşıdığını bilir, işəgötürən isə işin nəticəsinə görə nə tələb edə biləcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirir. Beləliklə, distant iş qeyri-rəsmi deyil, tam hüquqi əmək münasibəti kimi tanınır.
Analıq məzuniyyəti ilə bağlı edilən dəyişikliklərin əsas məqsədi qadın işçilərin sosial və əmək hüquqlarını daha güclü şəkildə qorumaqdır. Yeni qaydalara görə, doğuşun gözlənilən tarixdən gec baş verməsi hallarında qadın işçi əlavə ödənişli günlər qazanır. Bu günlər doğuşdan əvvəlki məzuniyyət hissəsinə əlavə olunur və doğuşdan sonrakı məzuniyyət müddətinə toxunulmur.
Bu dəyişiklik qadınların məzuniyyət hüququnun texniki səbəblərlə azalmasının qarşısını alır. Beləliklə, ana həm doğuşdan əvvəl, həm də sonra qanunla nəzərdə tutulmuş istirahət və bərpa müddətini tam şəkildə əldə edir.
Bu yenilik qadınların iş həyatında özlərini daha güvənli hiss etməsinə şərait yaradır. Əvvəllər bəzi hallarda qadınlar doğuş tarixindəki dəyişikliklər səbəbindən məzuniyyətlərinin qısaldığını düşünürdülər. Yeni mexanizm bu narahatlığı aradan qaldırır və analıq dövrünün daha sağlam keçməsinə imkan yaradır.
Eyni zamanda bu dəyişiklik işəgötürənlər üçün də aydın mexanizm yaradır. Məzuniyyət müddətinin necə hesablanacağı dəqiq müəyyən edildiyi üçün əlavə mübahisələrə ehtiyac qalmır.
Atalıq məzuniyyətinin Əmək Məcəlləsində təsbit edilməsi ailə modelində baş verən dəyişikliklərin nəticəsidir. Müasir cəmiyyətdə ata artıq yalnız maddi təminatçı deyil, eyni zamanda uşağın və ailənin aktiv iştirakçısıdır. Bu səbəbdən uşağın doğulması ilə bağlı atalara 14 gün ödənişli məzuniyyət verilməsi qanuniləşdirilib.
Bu addım ailədaxili məsuliyyətlərin bölüşdürülməsini təşviq edir və ataların da valideynlik rolunu tam şəkildə yerinə yetirməsinə şərait yaradır.
Atanın doğuşdan sonrakı ilk günlərdə ailənin yanında olması həm ananın fiziki və emosional vəziyyətinə müsbət təsir edir, həm də uşağın ilkin baxımında mühüm rol oynayır. Bu məzuniyyət ailə daxilində psixoloji rahatlıq yaradır və valideynlər arasında əməkdaşlığı gücləndirir.
Bundan əlavə, atalıq məzuniyyəti iş mühitində ailə dəyərlərinin tanındığını göstərir və işçilərin işə bağlılığını artırır.
Əmək Məcəlləsində edilən mühüm yeniliklərdən biri hərbi xidmətə çağırılan işçilərin sosial təminatının gücləndirilməsidir. Yeni qaydalara əsasən, işçi müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırıldıqda onun əmək müqaviləsinə xitam verilməsi artıq əvvəlki kimi sadə formal prosedur sayılmır. Bu halda işəgötürən işçiyə əlavə maliyyə təminatı təqdim etməlidir.
Qanunvericiliyə görə, hərbi xidmətə çağırılan işçiyə əmək müqaviləsi ləğv edilərkən onun orta aylıq əmək haqqının azı üç misli məbləğində müavinət ödənilir. Bu dəyişiklik işçinin hərbi xidmət dövründə maddi çətinliklərlə üzləşməsinin qarşısını almağı hədəfləyir.
Hərbi xidmət dövlət qarşısında vətəndaşlıq borcudur, lakin bu borcun yerinə yetirilməsi şəxsin ailə və maliyyə vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. Xüsusilə ailəli, kredit öhdəliyi olan və ya əsas gəlir mənbəyi yalnız əmək haqqı olan şəxslər üçün bu dövr çətin ola bilər.
Yeni müavinət mexanizmi işçinin hərbi xidmətə daha rahat və stresssiz getməsinə şərait yaradır. İşçi bilir ki, xidmətə çağırıldığı üçün maliyyə baxımından cəzalandırılmayacaq və minimum sosial təminata sahib olacaq.
Bu dəyişiklik işəgötürənlər üçün əlavə məsuliyyət yaratsa da, eyni zamanda sosial ədalətin təmin olunmasına xidmət edir. İşəgötürənlər artıq hərbi xidmətə çağırılan işçilərə yalnız hüquqi deyil, sosial yanaşma göstərməlidirlər.
Bu mexanizm iş münasibətlərində etimadı gücləndirir. Çünki işçi bilir ki, dövlət və işəgötürən onun hüquqlarını qoruyur və vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirdiyinə görə zərər görməyəcək.
Əmək Məcəlləsində edilən yeniliklərdən biri də bir neçə iş yeri olan işçilərlə bağlıdır. Yeni qaydalara əsasən, işçi əsas iş yerindən ezamiyyətə göndərildikdə, onun əlavə iş yerində ezamiyyət müddətinə uyğun olaraq ödənişsiz məzuniyyət verilməlidir.
Eyni qayda əks istiqamətdə də tətbiq olunur. Yəni işçi əlavə iş yerindən ezamiyyətə gedərsə, əsas iş yerində həmin müddət üçün ödənişsiz məzuniyyət hüququ qazanır. Bu dəyişiklik işçinin iki iş yeri arasında hüquqi balansı qorumağa yönəlib.
Bu dəyişiklik işçilərin ezamiyyət zamanı iş qrafiki ilə bağlı yaşadığı problemləri azaldır. Əvvəllər işçi ezamiyyətdə olarkən digər iş yerində davamiyyət problemi ilə üzləşə, hətta intizam tədbirləri ilə qarşılaşa bilirdi.
Yeni mexanizm bu riski aradan qaldırır və işçiyə ezamiyyət müddətində rahat hərəkət imkanı yaradır. İşçi ezamiyyətdə olarkən digər iş yerində hüquqi problem yaşamır və iş münasibətləri qorunur.
Əmək Məcəlləsində ilk dəfə olaraq “ailə vəzifələri olan işçi” anlayışı dəqiq şəkildə izah edilib. Bu kateqoriyaya ailə üzvünə qulluq etməli olan, daimi dəstək göstərən və bu səbəbdən əmək fəaliyyətində məhdudiyyətlərlə üzləşən işçilər daxildir.
Buraya yaşlı valideynə qulluq edənlər, sağlamlıq problemi olan ailə üzvünə baxanlar və digər oxşar vəziyyətdə olan şəxslər aid edilir. Qanun bu işçilərin əmək münasibətlərində xüsusi diqqət tələb etdiyini tanıyır.
Yeni dəyişikliklərə əsasən, ailə vəzifələri olan işçilərə verilən güzəştlər, imtiyazlar və əlavə təminatlar ayrı-seçkilik hesab edilmir. Əksinə, bu yanaşma sosial ədalətin təmin edilməsi kimi qiymətləndirilir.
İşəgötürən ailə vəziyyətini nəzərə alaraq iş qrafikində, növbə bölgüsündə və digər əmək şərtlərində uyğunlaşdırma edə bilər. Bu, digər işçilərin hüquqlarının pozulması anlamına gəlmir.
Əmək Məcəlləsində edilən dəyişikliklər növbəli iş rejiminə də təsir göstərir. Artıq gecə növbəsinə işçi təyin edilərkən onun ailə vəzifələri nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə ailə üzvünə qulluq edən işçilərin gecə növbələrində işləməsi məhdudlaşdırıla bilər.
Bu yanaşma işçilərin həm peşəkar, həm də şəxsi həyat arasında tarazlıq qurmasına kömək edir. Eyni zamanda işçinin psixoloji və fiziki sağlamlığının qorunmasına xidmət edir.
Əməyin mühafizəsi sahəsində edilən dəyişikliklər iş yerlərində təhlükəsizliyin artırılmasını və istehsalat risklərinin minimuma endirilməsini hədəfləyir. Son illərdə istehsalat qəzalarının və peşə xəstəliklərinin qarşısının alınması dövlət üçün prioritet mövzular sırasına daxil olub. Yeni qaydalar işəgötürənlərin bu sahədə məsuliyyətini daha aydın və ölçülə bilən formada müəyyən edir.
Bu dəyişikliklər əməyin mühafizəsini formal tələblər səviyyəsindən çıxararaq real və tətbiq edilən mexanizmə çevirir. Təhlükəsizlik artıq kağız üzərində qalan anlayış deyil, gündəlik iş prosesinin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul olunur.
Yeni Əmək Məcəlləsinə əsasən, fiziki şəxs olan işəgötürənlərin yaratdıqları və 50 nəfərdən çox işçisi olan iş yerlərində əməyin mühafizəsi üzrə mühəndis vəzifəsi təsis edilməlidir. Bu mütəxəssis iş yerlərində təhlükəsizlik qaydalarına əməl olunmasına nəzarət edir, riskləri qiymətləndirir və qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsini təmin edir.
Bu yanaşma məsuliyyətin konkret bir şəxs üzərində cəmlənməsinə imkan verir və təhlükəsizliklə bağlı problemlərin vaxtında aşkar olunmasını asanlaşdırır.
Əgər müəssisədə çalışanların sayı 50-dən azdırsa, əməyin mühafizəsinin təşkili daha çevik mexanizm əsasında həyata keçirilir. Bu halda işəgötürən müvafiq bilik və təcrübəyə malik işçilərdən birinə bu sahə üzrə vəzifələri həvalə edə bilər.
Əgər belə bir işçi mövcud deyilsə, əməyin mühafizəsi üzrə ayrıca mütəxəssis vəzifəsi təsis olunmalıdır. Bu yanaşma kiçik müəssisələr üçün həm təhlükəsizlik, həm də idarəetmə baxımından balans yaradır.
Yeni dəyişikliklərə əsasən, zərərli şəraitdə çalışan və ya yüksək təhlükə mənbəyi olan avadanlıqlarla işləyən işçilər minimum üç ayda bir dəfə əməyin mühafizəsi üzrə təlimatlandırılmalıdır. Bu təlimlər işçilərin risklərdən xəbərdar olmasını və təhlükəli hallarda düzgün davranmasını təmin edir.
Digər iş yerlərində çalışan işçilər üçün isə əməyin mühafizəsi üzrə təlimlər ildə ən azı bir dəfə keçirilməlidir. Bu da ümumi təhlükəsizlik mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edir.
Mütəmadi keçirilən təlimlər işçilərin təhlükəli vəziyyətləri vaxtında tanımasına və düzgün qərar verməsinə kömək edir. Bir çox istehsalat qəzası qaydaların bilməməsi və ya düzgün tətbiq edilməməsi səbəbindən baş verir.
Təlimlər həm də işçilərdə məsuliyyət hissini artırır və təhlükəsizlik qaydalarına riayət etməyin vacibliyini aydın şəkildə göstərir.
Əmək Məcəlləsində edilən dəyişikliklər natamam iş vaxtında çalışan işçilərin hüquqlarının qorunmasını gücləndirir. Əgər işəgötürəndə vakansiya yaranarsa və natamam iş vaxtına səbəb olan amillər aradan qalxarsa, işəgötürən həmin işçinin tam iş vaxtına keçməsi üçün tədbir görməlidir.
Bu yanaşma işçilərin gəlir imkanlarını artırır və onların uzunmüddətli iş sabitliyini təmin etməyə yönəlib.
Yeni qaydalara əsasən, işçi məzuniyyətdə olduğu müddətdə onun orta əmək haqqısı sonuncu aldığı əmək haqqından az ola bilməz. Bu dəyişiklik işçinin məzuniyyət zamanı maddi baxımdan çətinlik yaşamamasını təmin edir.
Beləliklə, məzuniyyət yalnız istirahət dövrü deyil, eyni zamanda maliyyə təhlükəsizliyi qorunan bir müddət kimi qəbul olunur.
Qanunvericiliyə edilən dəyişikliklər konfidensial məlumatların qorunmasına xüsusi diqqət ayırır. Qanunla məxfi hesab edilən fərdi məlumatların yayılması işçi tərəfindən əmək vəzifələrinin kobud şəkildə pozulması sayılır.
Bu, xüsusilə şəxsi məlumatlar, tibbi məlumatlar və kommersiya sirri ilə işləyən sahələr üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu yeniliklər iş yerlərində informasiya təhlükəsizliyini gücləndirir və məlumatların qorunmasına daha ciddi yanaşma formalaşdırır. İşçilər artıq bu məlumatların yayılmasının hüquqi nəticələrini daha aydın dərk edir.
Nəticədə iş mühitində etimad artır, risklər azalır və əmək münasibətləri daha peşəkar səviyyəyə yüksəlir.
Məsafədən iş anlayışının Əmək Məcəlləsində ayrıca təsbit edilməsi əmək bazarında çevikliyi əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bu model işçinin əmək funksiyasını ənənəvi iş yerindən kənarda, elektron və rəqəmsal vasitələrdən istifadə etməklə yerinə yetirməsinə imkan yaradır. Beləliklə, işçi və işəgötürən arasında fiziki məsafə artıq əsas maneə hesab edilmir.
Bu dəyişiklik xüsusilə texnologiya, marketinq, dizayn, mətn yazarlığı və müştəri xidmətləri kimi sahələrdə çalışanlar üçün yeni imkanlar açır. İşçilər vaxt və yol xərclərinə qənaət edir, işəgötürənlər isə daha geniş kadr bazasından yararlanmaq imkanı əldə edir.
Məsafədən işləyən işçilər üçün əmək şəraiti avtomatik deyil, tərəflərin qarşılıqlı razılığı əsasında müəyyən edilir. Bu şərtlər əmək müqaviləsində ayrıca göstərilməlidir. İş vaxtı, hesabatlılıq, texniki təminat və kommunikasiya qaydaları razılaşma əsasında tənzimlənir.
Bu yanaşma hər iki tərəfin maraqlarını balanslaşdırır. İşçi öz imkan və şəraitinə uyğun işləyir, işəgötürən isə işin keyfiyyətinə nəzarəti saxlayır.
Analıq məzuniyyəti ilə bağlı edilən dəyişikliklər qadınların sosial və əmək hüquqlarının daha güclü qorunmasına yönəlib. Yeni qaydalara əsasən, doğuşdan əvvəl istifadə olunmayan məzuniyyət günləri itmir, əksinə, doğuşdan sonrakı dövrə əlavə edilir.
Bu dəyişiklik anaların həm sağlamlığı, həm də körpəyə ayrılan vaxt baxımından daha rahat şəraitdə olmasına imkan yaradır. Eyni zamanda qadınların iş həyatından uzaqlaşmadan analıq funksiyasını yerinə yetirməsinə dəstək verir.
Əgər doğuş gözlənilən tarixdən gec baş verərsə, doğuşdan əvvəlki müddətdə keçən əlavə günlər ödənişli şəkildə məzuniyyətə daxil edilir. Bu halda doğuşdan sonrakı məzuniyyət müddəti azaldılmır.
Bu yanaşma əvvəlki sistemdə mövcud olan ədalətsizliyi aradan qaldırır və anaların hüquqlarını daha balanslı şəkildə qoruyur.
Atalıq məzuniyyətinin ödənişli formada qanunvericiliyə daxil edilməsi ailə institutunun gücləndirilməsi baxımından mühüm yenilikdir. Yeni qaydalara əsasən, uşağın doğulması ilə əlaqədar atalara 14 gün ödənişli məzuniyyət verilir.
Bu müddət atanın ailə həyatına daha aktiv şəkildə qatılmasına, anaya dəstək olmasına və körpə ilə ilkin bağın qurulmasına şərait yaradır.
Bu yenilik iş yerlərində ailə dəyərlərinə daha həssas yanaşmanın formalaşmasına kömək edir. Eyni zamanda gender balansının qorunmasına və ailə məsuliyyətlərinin bölüşdürülməsinə töhfə verir.
Uzunmüddətli perspektivdə bu addım işçilərin məmnuniyyətini və işə bağlılığını artırır.
Əmək Məcəlləsində edilən dəyişikliklər hərbi xidmətə çağırılan işçilərin maddi təhlükəsizliyini gücləndirir. Əgər işçi hərbi xidmətə çağırıldığı üçün əmək müqaviləsinə xitam verilirsə, işəgötürən ona orta aylıq əmək haqqının azı üç misli məbləğində müavinət ödəməlidir.
Bu təminat işçinin qəfil gəlir itkisi ilə üzləşməsinin qarşısını alır və onun sosial müdafiəsini təmin edir.
Bu yenilik həm vətəndaşlıq borcunun yerinə yetirilməsini stimullaşdırır, həm də işçinin ailə üzvləri üçün maddi sabitlik yaradır. Beləliklə, hərbi xidmət işçinin əmək hüquqlarının zəifləməsinə səbəb olmur.
Bu yanaşma dövlət, işəgötürən və işçi arasında sosial məsuliyyət balansını qoruyur.
Əmək Məcəlləsinə edilən dəyişikliklər ezamiyyət anlayışına daha çevik və ədalətli yanaşma gətirir. Yeni qaydalara əsasən, işçinin bir neçə iş yeri olduqda, ezamiyyət dövründə əmək hüquqları daha balanslı şəkildə qorunur. Əgər işçi əsas iş yerindən ezamiyyətə göndərilirsə, əlavə iş yerində həmin müddət üçün ödənişsiz məzuniyyət verilməlidir.
Bu yanaşma işçinin eyni vaxtda bir neçə öhdəliyi yerinə yetirməyə məcbur qalmasının qarşısını alır. İşçi ezamiyyə müddətində yalnız göndərildiyi iş yerinin tapşırıqlarına fokuslana bilir və əlavə stress yaşamır.
Yeni qaydalara görə, əgər işçi əlavə iş yerindən ezamiyyətə göndərilərsə, bu zaman əsas iş yerində ona ezamiyyət müddəti qədər ödənişsiz məzuniyyət verilməlidir. Bu mexanizm işçinin hər iki iş yerində eyni anda məsuliyyət daşımasının qarşısını alır.
Bu dəyişiklik xüsusilə part-time və ya ikinci işlə məşğul olan şəxslər üçün əhəmiyyətlidir. Çünki bu kateqoriyaya aid işçilər çox zaman vaxt və enerji baxımından çətin vəziyyətə düşürdülər.
Əmək Məcəlləsində ailə vəzifələri olan işçi anlayışının dəqiq təsbit edilməsi sosial baxımdan mühüm addımdır. Ailə vəzifələri olan işçi dedikdə, ailə üzvünə qulluq göstərməyə ehtiyacı olan və bu səbəbdən əmək funksiyalarını yerinə yetirmək imkanları məhdudlaşan şəxs nəzərdə tutulur.
Bu ailə üzvlərinə yaşlı valideynlər, sağlamlıq problemi olan yaxınlar və xüsusi qayğıya ehtiyacı olan şəxslər daxil ola bilər. Qanun bu işçilərin vəziyyətini nəzərə alaraq əmək münasibətlərində onlara qarşı daha həssas yanaşmanı təşviq edir.
Yeni dəyişikliklərə əsasən, ailə vəzifələri olan işçilərə verilən güzəştlər, imtiyazlar və əlavə təminatlar ayrı-seçkilik kimi qiymətləndirilməyəcək. Əksinə, bu yanaşma sosial ədalətin təmin olunması kimi qəbul edilir.
Bu addım iş yerlərində daha insani və sosial məsuliyyətli mühitin formalaşmasına xidmət edir. İşçi öz ailə öhdəliklərini yerinə yetirərkən işini itirmək qorxusu yaşamır.
Əmək Məcəlləsində edilən yeniliklər növbəli iş vaxtı və gecə növbələrinin təşkilində ailə amillərinin nəzərə alınmasını tələb edir. Xüsusilə ailə vəzifələri olan işçilər üçün gecə növbəsinə təyinat zamanı onların şəxsi vəziyyəti və ehtiyacları dəyərləndirilməlidir.
Bu yanaşma işçinin ailə həyatını tamamilə iş rejiminə qurban verməsinin qarşısını alır və iş-həyat balansının qorunmasına şərait yaradır.
Əməyin mühafizəsi ilə bağlı yeni qaydalar iş yerlərində təhlükəsizliyin gücləndirilməsinə yönəlib. Fiziki şəxs olan işəgötürənlərin yaratdığı və 50 nəfərdən çox işçisi olan müəssisələrdə əməyin mühafizəsi üzrə mühəndis vəzifəsinin təsis edilməsi artıq məcburidir.
Bu addım iş yerlərində risklərin vaxtında müəyyən olunmasına və işçilərin sağlamlığının qorunmasına xidmət edir.
Əgər iş yerində çalışan işçilərin sayı 50-dən azdırsa, əməyin mühafizəsi sahəsində bilikləri olan işçilərdən birinin bu funksiyanı yerinə yetirməsi mümkündür. Əgər bu da mümkün deyilsə, ayrıca mütəxəssis vəzifəsi yaradılmalıdır.
Bu çevik yanaşma kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin fəaliyyətini çətinləşdirmədən təhlükəsizlik standartlarını qorumağa imkan verir.